١- ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی (توحيد الربوبية)
موقع الشيخ الدكتور سفر الحوالي شرح العقيدة الطحاوية التوحيد (الحلقة الخامسة) توحيد الربوبية
توحيد الربوبية الشيخ الدكتور سفر بن عبدالرحمن الحوالي
من درس: التوحيد (الحلقة الثالثة)
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
يقول المُصنِّفُ رَحِمَهُ اللهُ تَعَالَى:
[والمشهور عند أهل النظر إثباته بدليل التمانع، وهو: أنه لو كَانَ للعالم صانعان فعند اختلافهما مثل أن يريد أحدهما تحريك جسم والآخر تسكينه، أو يريد أحدهما إحياءه والآخر إماتته- فإما أن يحصل مرادهما أو مراد أحدهما أو لا يحصل مراد واحد منهما، والأول ممتنع، لأنه يستلزم الجمع بين الضدين، والثالث ممتنع، لأنه يلزم خلو الجسم عن الحركة والسكون، وهو ممتنع، ويستلزم أيضاً عجز كل منهما، والعاجز لا يكون إلها، وإذا حصل مراد أحدهما دون الآخر، كَانَ هذا هو الإله القادر، والآخر عاجزاً لا يصلح للإلهية، وتمام الكلام عَلَى هذا الأصل معروف في موضعه، وكثير من أهل النظر يزعمون أن دليل التمانع هو معنى قوله تعالى: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا [الأنبياء:٢٢] لاعتقادهم أن توحيد الربوبية الذي قرروه هو توحيد الإلهية الذي بينه القرآن، ودعت إليه الرسل عليهم السلام وليس الأمر كذلك،، بل التوحيد الذي دعت إليه الرسل، ونزلت به الكتب، هو توحيد الإلهية المتضمن توحيد الربوبية، وهو عبادة الله وحده لا شريك له، فإن الْمُشْرِكِينَ من العرب كانوا يقرون بتوحيد الربوبية، وأن خالق السموات والأرض واحد، كما أخبر تَعَالَى عنهم بقوله: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان:٢٥] قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [المؤمنون:٨٤، ٨٥] ومثل هذا كثير في القرآن، ولم يكونوا يعتقدون في الأصنام أنها مشاركة لله في خلق العالم، بل كَانَ حالهم فيها كحال أمثالهم من مشركي الأمم من الهند والترك والبربر وغيرهم، تارة يعتقدون أن هذه تماثيل قوم صالحين من الأَنْبِيَاء والصالحين، ويتخذونهم شفعاء، ويتوسلون بهم إِلَى الله، وهذا كَانَ أصل شرك العرب، قال تَعَالَى حكاية عن قوم نوح: وَقَالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدّاً وَلا سُوَاعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً [نوح:٢٣] وقد ثبت في صحيح البُخَارِيّ ، وكتب التفسير، وقصص الأَنْبِيَاء وغيرها، عن ابن عباس رضي الله عنهماـ وغيره من السلف : أن هذه أسماء قوم صالحين في قوم نوح، فلما ماتوا عكفوا عَلَى قبورهم، ثُمَّ صوروا تماثيلهم، ثُمَّ طال عليهم الأمد فعبدوهم، وأن هذه الأصنام بعينها صارت إِلَى قبائل العرب، ذكرها ابن عباس ـرضي الله عنهماـ قبيلة قبيلة]. إهـ
واته‌: [ئه‌وه‌ی كه‌‌ لای ئه‌هلی نه‌زه‌رو تێروانین به‌ ناوبانگه‌ سه‌لماندنی خوایه‌ به‌ به‌ڵگه‌ی ته‌مانوع، كه‌: ئه‌گه‌ر دوو دروستكه‌ر بۆ ئه‌م جیهانه‌ ببوایه‌، ئه‌وه‌ له‌ كاتی جیاوازییاندا وه‌ك به‌ نموونه‌ یه‌كێكیان بیه‌وێت لاشه‌یه‌ك بجوڵێنێت و ئه‌وی دیكه‌ بیه‌وێت نه‌جوڵێت، یان یه‌كێكیان بیه‌وێت زیندووی بكاته‌وه‌و ئه‌وی تر بیه‌وێت بیمرێنێت، یان مه‌بستی هه‌ردووكیان یان یه‌كێكیان یان هیچی كامیان نایه‌ته‌ جێ، جا یه‌كه‌میان كۆكردنه‌وه‌ له‌ نێوان دوو دژدا ده‌خوازێت و نابێت و قه‌ده‌غه‌یه‌ (ممتنع)ه‌،، وه‌ سێیه‌میش هه‌ر نابێت و قه‌ده‌غه‌یه‌، چونكه‌ ده‌خوازێت لاشه‌كه‌ هیچ جووڵه‌و ناچووڵه‌یبه‌كی نه‌بێت، كه‌ ئه‌ویش نابێت و هه‌روه‌ها بێتوانایی هه‌ریه‌كه‌یان ده‌خوازێت، وه‌ بێتواناش نابێته‌ خوا، وه‌ ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی یه‌كێكیشیان بێ ئه‌وه‌ی تریان بێته‌ دی، ئه‌وه‌یان مه‌به‌سته‌كه‌ی هاتۆته‌ دی ده‌بێته‌ خوای باڵاده‌ست و به‌ توانا، ئه‌وی دیكه‌یان بێتاوان ده‌بێت و به‌ كه‌ڵكی خوایه‌تی نایه‌ت، وه‌ قسه‌ی ته‌واویش له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ له‌ شوێنی خۆیدا زانراوه‌، وه‌ زۆرێكیش له‌ ئه‌هلی نه‌زه‌ر و تێڕوانین وا ده‌زانن كه‌ به‌ڵگه‌ی ته‌مانوع ئه‌م فه‌رمووده‌ی خوایه‌ كه‌ ده‌فه‌رموێت: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا [الأنبياء:٢٢] ئه‌ویش له‌به‌ر بیروباوه‌ڕیان به‌وه‌ی كه‌ ئه‌و ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتییه‌ی ئه‌وان بڕیاریان داوه‌و له‌سه‌رینی، هه‌مان ئه‌و ته‌وحیدی خوایه‌تییه‌یه‌‌ كه‌ قورئان ڕوونی كردۆته‌وه‌و پێغه‌مبه‌ران سه‌لامیان لێ بێت بانگه‌شه‌یان بۆ كردوو، كه‌ كاره‌كه‌ به‌و شێوه‌ نییه‌، به‌ڵكووو ئه‌و ته‌وحیده‌ی پێغه‌مبه‌ران بانگه‌شه‌یان بۆ كردووه‌و كتێبێ پێ هاتۆته‌ خوارێ، ته‌وحیدی خوایه‌تییه‌ كه‌ ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتیشی له‌ خۆ گرتووه‌، كه‌ به‌ندایه‌تیكردنی خوایه‌ به‌ تاك و ته‌نهاو بڕیارنه‌دانی هیچ هاوه‌ڵێكه‌ بۆی، له‌ڕاستیدا هاوه‌ڵگیره‌كانی عه‌ره‌ب دانیان ئه‌نا به‌ ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتیداو باوه‌ڕیان پێی بوو، كه‌ دروستكه‌ری ئاسمانه‌كان و زه‌وی یه‌كێكه‌، وه‌ك خوای متعال هه‌واڵی پێ داوین و ده‌فه‌رموێت: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان:٢٥] قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [المؤمنون:٨٤، ٨٥] هاووێنه‌ی ئه‌مانه‌ش له‌ قورئاندا زۆر به‌ دی ده‌كرێت، ئه‌وانه‌ باوه‌ڕیان وا نه‌بوو كه‌ بته‌كانیان له‌ دروستكردن و به‌ دێهێنانی ئه‌م جیهانه‌دا هاوبه‌شی خوان، به‌ڵكووو حاڵی ئه‌وانیش وه‌ك حاڵی سه‌رجه‌م موشریك و هاوه‌ڵگیرانی نه‌ته‌وه‌كانی هیندستان و تورك و به‌ربه‌رو جگه‌ له‌وانیش بوو، جارێك باوه‌ڕیان وابوو كه‌ ئه‌مانه‌ په‌یكه‌ری كۆمه‌ڵێك پیاوی چاكن له‌ پێغه‌مبه‌ران و پیاوچاكان، وه‌ ئه‌یانكردنه‌ نێوه‌نده‌ له‌ نێوان خۆیان و خوادا، ئه‌یانكردنه‌ هۆكارو وه‌سیله‌و خۆیان پێ له‌ خوا نزیك ده‌كرده‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ ئه‌سڵ و بنه‌مای شیرك و هاوه‌ڵگیری عه‌ره‌به‌كان بوو، خوای گه‌وره‌ له‌ گێرانه‌وه‌ی سه‌باره‌ت به‌ گه‌لی نوح ده‌فه‌رموێت: وَقَالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدّاً وَلا سُوَاعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً [نوح:٢٣] وه‌ له‌ سه‌حیحی بوخاری و، كتێبه‌كانی ته‌فسیرو، چیرۆكی پێغه‌مبه‌ران‌و، شتانی دیكه‌شدا‌ له‌ ئیبن عه‌بباس و جگه‌ له‌ویش له‌ پێشین جێگیر بووه‌ كه‌ فه‌رموویانه‌: [كه‌ ئه‌مانه‌ ناوی چه‌ند پیاوچاكێكی گه‌لی نوح بوون، جا كاتێك مردن خه‌ڵكه‌كه‌ چونه‌ سه‌ر گۆڕه‌كانیان و مانه‌وه‌ له‌سه‌ریان، پاشان په‌یكه‌رو شێوه‌یان بۆ دروستكردن، پاشان كات تێپه‌ڕی و له‌ دواییدا كه‌وتنه‌ په‌رستنیان، وه‌ خودی ئه‌م بتانه‌ له‌ ناو تیره‌و هۆزه‌ عه‌ره‌به‌كاندا به‌ ناوه‌كانی خۆیانه‌وه‌ ده‌په‌رستران] ئیبن عه‌بباس خوا لێی ڕازی بێت هۆز هۆز باسی كردوون و ناوی بردوون] اهـ

شه‌رح و ڕاڤه‌كردن:
دانه‌ر باسی ئه‌وه‌ی‌ كردووه‌ كه‌ بوونی خوا-سبحانه‌وتعالی- و دان پێانان به‌ ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتیدا، كارێكه هه‌موو دروستكراوه‌كان به‌گشتی پێی هه‌ماهه‌نگن و له‌سه‌ری خۆڕسك كراون، وه‌ باسی بێتوانایی ئه‌هلی كه‌لام و خاوه‌ن نه‌زه‌رو ئیجتیهادییه‌ ژیرییه‌كانی كردووه‌، یان لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌لامیه‌كان، كه‌ چۆن هه‌ركاتێك ئه‌وانه‌ هاتبن و به‌ڵگه‌یه‌كیان له‌سه‌ر بوونی خوا –سبحانه‌وتعالی- هێنابێته‌وه‌، فه‌یله‌سووفه‌كان هاتوون و ئه‌و به‌ڵگانه‌ی ئه‌وانیان هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌، به‌م جۆره‌ش قسه‌كان یه‌كتر هه‌ڵده‌وه‌شێننه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌هلی كه‌لام هاتوون هه‌ر له‌ هه‌مان ڕه‌گه‌زی فه‌یله‌سووفه‌كان ئه‌مانیش بنه‌ماكانی خۆیان داڕشتووه‌-فه‌یله‌سووفه‌كانیش شاره‌زاترن به‌ بنه‌ماكانی خۆیان- جا ئه‌گه‌ر ئه‌مان به‌ هه‌مان بنه‌مای فه‌یله‌سووفه‌كان به‌ڵگه‌ی خۆیان دانا، ئه‌وه‌ زۆر به‌ ئاسانی فه‌یله‌سووفه‌كان ده‌توانن هه‌ڵیوه‌شێنن و پووچی بكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ خۆیان بنه‌ماكانیان بۆ داناون و ئه‌وان شاره‌زاترن پێی.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌ندێكیان ناچار بوون بڵێن: بوونی خوا و ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی، كارێكه‌ ته‌نها به‌ بیستن و وه‌حی جێگیر بووه‌و وه‌رگیراوه‌‌، به‌ جۆرێك ئه‌گه‌ر وه‌حی ده‌رباره‌ی نه‌هاتایه‌و ئاگاداری نه‌كردینایه‌ ژیرییه‌كان بێتوانا ده‌بوون له‌ سه‌لماندنیدا؛ چونكه‌ هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك نییه‌ ژیریی بیسه‌لمێنێ و دایبێنێ مه‌گه‌ر ژیریی تر دێن و ئه‌و به‌ڵگه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێننه‌وه‌، ئه‌مه‌ بووه‌ كه‌ گه‌یاندونی به‌و قه‌ناعه‌ته‌ی ئاوا بڕیار بده‌ن، وتیان: مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ وه‌حی و هه‌واڵدانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ زیاده‌ڕه‌وی و نه‌فامییانه‌وه‌ بووه‌، به‌ڕاستی ئێمه‌ ڕوونمان كردوه‌ كه‌ خوا -سبحانه‌وتعالی- كاتێ ئه‌م قورئانه‌ی ناردۆته‌ خوارێ به‌ڵگه‌ی ڕۆشن و به‌هێزی تێدادا ناردووه‌‌، قورئان تێورو نه‌زه‌ری فه‌لسه‌فی نییه‌، به‌ڵكوو هاتووه‌ خواره‌وه‌ی خوایه‌كی به‌ده‌سه‌ڵاتی كاردروسته‌، فه‌رمانێكه‌ گوێبیستی ده‌بی، هه‌واڵێكه‌ لای خواو باوه‌ڕی پێ دێنی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چه‌ند به‌ڵگه‌و بورهانی به‌هێزی له‌ خۆ گرتووه‌ كه‌ له‌ ده‌روازه‌ی خۆیدا هیچ شتێكی تر نییه‌ ئه‌وه‌نده‌ی قورئان به‌هێزو متمانه‌به‌خش بێ، ئه‌وه‌ته‌ خوای گه‌وره به‌ به‌هێزترین به‌ڵگه‌و سه‌لماندن‌ باسی باوه‌ڕهێنان به‌ ڕۆژی دوایی ده‌كات، باسی ڕاستگۆیی پێغه‌مبه‌رانی ده‌كات، به‌ڵكوو له‌ ڕووی هاوه‌ڵگه‌ڕاندا ده‌وه‌ستێت و ده‌فه‌رموێت: قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [البقرة:١١١]،[النمل:٦٤]. [پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر ڕاستگۆن به‌ڵگه‌كانتان بێنن]

به‌‌ نموونه‌: مه‌له‌سه‌ی پێغه‌مبه‌رایه‌تی له‌ گه‌وره‌ترین مه‌سه‌له‌كانی بیروباوه‌ڕه‌، قورئانی پیرۆز له‌ سه‌ر ڕاستگۆیی پێغه‌مبه‌ران ئه‌وه‌نده‌ی به‌ڵگه‌ی به‌هێزو به‌ توانای خستۆته‌ ڕوو كه‌ هه‌ر كه‌سێك هه‌رچه‌نده‌ خاوه‌ن ژیریی و سه‌لیقه‌ی به‌هێز بێت ناچار ده‌بێت ملكه‌چ ‌بێت له‌ ئاستیانداو توانای به‌رهه‌ڵستی نامێنێت، ته‌نها مه‌گه‌ر خۆبه‌زلزان و ملنه‌ده‌ر بێت، چونكه‌ به‌ڕاستی ملنه‌دان و ملهوڕی سیماو سروشتی دوژمنانی خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ خۆبه‌زلزان بوون و ملیان بۆ حه‌ق كه‌چ نه‌كردووه‌، وه‌ هیچ پێغه‌مبه‌رێكیش نییه‌ خوا ناردبێتی مه‌گه‌ر دوژمنی هه‌بووه‌.
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوّاً مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِياً وَنَصِيراً [الفرقان:٣١] واته‌: [هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ی (كه‌ تۆ ئه‌ی موحه‌ممه‌د دژایه‌تی ده‌كرێیت) بۆ هه‌موو پێغه‌مبه‌رێك دوژمن و مڵۆزممان له‌ تاوانباران فه‌راهه‌م هێناوه‌]

‌ هه‌ر پێغه‌مبه‌رێك بۆ هه‌ر گه‌لێك نێردرابێت، گه‌له‌كه‌ی بوون به‌ دوو كۆمه‌ڵه‌وه‌:

كۆمه‌ڵی یه‌كه‌م: چینی ده‌سه‌ڵاتدارو خاوه‌ن پایه‌و خۆبه‌زلزان و ملهوڕان، كه‌ له‌ زاراوه‌ی قورئاندا به‌ (الملأ) ناویان هاتووه‌.
كۆمه‌ڵی دووه‌م: ئه‌وانه‌ی كه‌ چه‌وساوه‌ن، ئه‌وانیش كه‌ شوێنكه‌وته‌ن و له‌ حاشیه‌ی خه‌ڵكین، وه‌ سروشتی چینی به‌رزیش –خۆ به‌گه‌وره‌ زانه‌كانی سه‌رزه‌وی- ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كێبڕكێ و دوژمنایه‌تی هه‌موو بانگه‌وازێكی نوێ ده‌كه‌ن، به‌ تایبه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ چینه‌كانی خواره‌وه‌ دروست بوبێت و گه‌شه‌ی كردبێ، ئه‌وانه‌ی كه‌ هیچ ماڵ و سامان و پله‌و پایه‌یه‌كیان نییه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ وتیان: لَوْلا نُزِّلَ هَذَا القُرْآن آنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف:٣١] [هه‌روه‌ها بیانوویان گرت و وتیان: ئه‌وه‌ بۆ ئه‌م قورئانه‌ ده‌نه‌به‌زێنرا بۆ سه‌ر پیاوێكی گه‌وره‌ له‌ پیاوه‌ گه‌وره‌كانی دووشاره‌كه‌ (مه‌ككه ‌و طائف)]چونكه‌ پێغه‌مبه‌ر (صلی الله علیه وسلم) له‌ خاوه‌ن ماڵ و سامان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان نه‌بوو، ئیتر به‌م جۆره‌ دژایه‌تی و به‌رهه‌ڵستی پێغه‌مبه‌رانیان ده‌كرد.

به‌رهه‌ڵستكاری و بڕوبیانوه‌كان كۆنن و هه‌ر له‌سه‌رده‌می نوح‌ پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ درێژه‌یان هه‌یه‌‌، هه‌موو پێغه‌مبه‌رێك گه‌له‌كه‌ی به‌ كۆمه‌ڵێ به‌رهه‌ڵستكاریی كۆن و دێریینه‌وه‌‌ به‌ره‌نگاری بونه‌وه‌، ئه‌میش له‌ به‌رامبه‌ردا به‌ كۆمه‌ڵێ به‌ڵگه‌ی ڕۆشن و به‌هێز به‌ڕویاندا وه‌ستاوه‌، كه‌ هیچ كه‌سێك ناتوانێت باوه‌ڕیان پێ نه‌هێنێت و باوه‌ڕ به‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌كه‌یان نه‌كات، ئیتر لێره‌وه‌ باوه‌ڕ به‌وه‌ بێنێت كه‌ خوا حه‌ق و ڕاسته‌، ئه‌وه‌ته‌ قورئانی پێرۆز بۆمان باس ده‌كات كه‌ چۆن پێغه‌مبه‌ر مووسا سه‌لای لێ بێت هه‌ر خۆی و به‌ ته‌نها به‌ره‌نگاری گه‌وره‌ترین سته‌مكارو یاخی بوی ئه‌م دنیایه‌ -كه‌فیرعه‌ون بوو- بۆته‌وه‌ و هاتۆته‌ لای و چی پێ وتووه‌، له‌ ماڵی خۆیداو له‌ ژێر چاودێری و ڕیعایه‌تی خۆیدا گه‌شه‌ی كردو په‌روره‌ده‌ كرا، نه‌یده‌زانی كه‌ ئه‌مه‌ باوك و دایك و خوشكی هه‌یه‌ و خاوه‌ن كه‌سه‌، به‌ڵكوو وایده‌زانی دۆزراوه‌یه‌كه‌و له‌ ده‌ریاوه‌ هاتووه‌و دۆزیویانه‌ته‌وه‌، پاشان دێت و گه‌وره‌ ده‌بێت و یه‌كێك ده‌كوژێت و ڕا ده‌كات له‌ ده‌ستی، ئیتر قه‌ده‌ری خوا وایه‌ هه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ دێته‌وه‌ بۆ لای و داوای عه‌داله‌ت و دادپه‌روه‌ری لێ ده‌كات كه‌ له‌ده‌ستی ڕای كردبووه‌، ئه‌و به‌ دوایدا ده‌گه‌ڕێ تاكو تۆڵه‌ی لێ بسه‌نێته‌وه‌، كه‌چی ده‌بینێ كه‌ بانگه‌شه‌ی پێغه‌مبه‌رایه‌تی ده‌كات و داوای ڕزگار بوونی نه‌وه‌ی ئیسرائیل ده‌كات لێی.

به‌ بانگه‌وازێكی نامۆ و نوێوه‌ دێته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ فیرعه‌ن توانای ئه‌وه‌ی نابێ ته‌نانه‌ت گوێشی لێ بگرێت و گرنگی پێ بدات، جا ئایا لێره‌دا مووسا بانگه‌وازه‌كه‌ی ته‌نها وه‌ك هه‌واڵ و خه‌به‌رێك دا به‌ گوێجكه‌ی فیرعه‌وندا تاكو بیبیستێت و پاشان وازی لێ بێنێت؟
نه‌خێر، به‌ڵكوو پێی وت: أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ * قَالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَادِقِينَ [الشعراء:٣٠،٣١] [مووسا وتی: باشه‌ ئه‌گه‌ر به‌ڵگه‌و شتێكی ئاشكرات پیشان بده‌م * فیرعه‌ون وتی: ئاده‌ی بزانم چیت پێده‌كرێت ئه‌نجامی بده‌ ئه‌گه‌ر ڕاست ده‌كه‌یت!!]، مووسا سه‌لامی خوای لێ بێت ده‌ستی ده‌رهێناو سپی ده‌دره‌وشانه‌وه‌ بۆ ته‌ماشاكه‌ران، گۆچانه‌كه‌ی داناو بووه‌ مارێك و ده‌ڕۆشت، پاشان ئه‌و به‌ره‌و ڕوو بوونه‌وه‌و مونازه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ ڕوو داده‌ت، كه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌یه‌وێت هه‌رچۆن فیرعه‌ن له‌ ناو خه‌ڵكیداو به‌ ئاشكرا بانگه‌شه‌ی خوایه‌تی ده‌كرد ئاوه‌هاش هه‌ر له‌ ناو خه‌ڵكیدا ڕیسوای بكات و ئابڕووی به‌رێت، ڕاوێژی به‌ دارووده‌سته‌كه‌ی كرد و پێیان وت: أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ [الشعراء:٣٦] [مۆڵه‌تێك بده‌ به‌ مووسا و براكه‌ی، فه‌رمانیش بنێره‌ بۆ كاربه‌ده‌ستانی هه‌موو شاره‌كان تا خه‌ڵكی كۆ بكه‌نه‌وه‌]، كاره‌كه‌ زۆر ئاسانه‌، هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌ك نییه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی ئێمه‌ فاڵچی و جادووگه‌ری هه‌بێت، ده‌ی با جادووگه‌ره‌كان هه‌موو كۆ بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌مه‌ش كه‌ حیكمه‌تێك بوو لای خواوه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر یه‌كێك بمایه‌ ده‌یانوت: جادووگه‌رێك ماوه‌و هه‌موو نه‌هاتوون، بۆیه‌ هه‌موویان هاتن و كه‌سیان به‌جێ نه‌ما، فیرعه‌ون دووربینی ئه‌وه‌ی كردبوو بۆیه‌ كه‌سیانی به‌جێ نه‌هێشت، هه‌موویان به‌ گشتی هاتن تاكو به‌ گومانی خۆیان ته‌حه‌ددای ئه‌م جادووگه‌ره‌ نوێیه‌ بكه‌ن: وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ [الزخرف:٤٩] مووسا فه‌رمانی پێدان كه‌ ئه‌وان‌ له‌ پێشدا گۆچانه‌كانی خۆیان هه‌ڵبده‌ن، ئیتر كاتێ كه‌ هه‌ڵیاندا مووسا سه‌لامی لێ بێت ترساو پێشبینی ئه‌وه‌ی نه‌كرد كه‌ خوا له‌وێدا وه‌حی بۆ بكات و ئارامی بكاته‌وه‌، وه‌ پێشبینی ئه‌وه‌شی نه‌كرد كه‌ خوا ده‌ینێرێته‌ كن ئه‌م له‌ سنوور ده‌رچووه‌ زۆردارو ملنه‌ده‌رو خاوه‌ن جه‌به‌روته‌: و أوحينا الي موسي أن ألق عصاك فإذا هي تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ * فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [الأعراف:١١٧،١١٨] [ ئێمه‌ش نیگامان كرد بۆ مووسا كه‌ دارعاساكه‌ت فڕێ بده‌، جا ده‌ستبه‌جێ (هه‌ر كه‌ فڕێیدا) ئه‌و فڕوفێڵه‌ی كه‌ ده‌یانكرد هه‌مووی هه‌ڵلووشی * ئه‌وسا ئیتر حه‌ق چه‌سپاو ده‌ركه‌وت و پووچه‌ڵیش بووه‌وه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌وان ده‌یانكرد] ئه‌و به‌ڵگه‌و نیشانه‌ گه‌ورانه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستی مووسا سه‌لامی لێ بێت له‌وێدا ڕوویاندا هیچ كام له‌وانه‌ نه‌ له‌ جادووگه‌ران و نه‌ له‌ جه‌ماوه‌ره‌كه‌و نه‌ له‌و كۆمه‌ڵ و خۆبه‌زلزانانه‌ی ئه‌وێ، نه‌یانتوانی ململانێ و مڵۆزمی تێدا بكه‌ن.

ئه‌و ماره‌ دێت و هه‌موو ماره‌كانی ئه‌وان لووش ئه‌‌دات، ئیتر ئه‌و جادووگه‌رانه‌ی فیرعه‌ون ‌به‌ تایبه‌تی بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌و شكاندنی مووسا هێنابوونی، كه‌ واده‌ی پێدابون ئه‌گه‌ر هات و سه‌ركه‌وتن و مووسایان شكاند پاداشتیان ده‌داتێ و له‌ خۆی نزیكیان ده‌خاته‌وه‌، ئا ئه‌وانه‌ یه‌كه‌م كه‌سێك بوون ئیمانیان به‌ مووسا هێنا: فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ * قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ [الشعراء:٤٦-٤٨]. [ئه‌وسا ئیتر هه‌موو جادووگه‌ران، خران به‌ ڕووداو كڕنووشیان بۆ خودا برد * وتیانك ئێمه‌ باوه‌ڕمان هێناوه‌ به‌ په‌روه‌ردگاری جیهانییه‌كان].

جا چ به‌ڵگه‌یه‌ك له‌مه‌‌ ڕوون و ڕۆشنتره كه‌ دوابوو به‌ مووسا سه‌لای لێ بێت‌، چ ئابڕوچونێك له‌وه‌‌ سه‌رشۆڕكه‌رترو زه‌لیلتره‌ بۆ دوژمنانی خوا له‌مه‌ی له‌ ناو هه‌موو جه‌ماوه‌ره‌كه‌یدا تووشی فیرعه‌ن هات‌، جا هه‌ر پێغه‌مبه‌رێك له‌ پێغه‌مبه‌ران به‌سه‌راسیمه‌و به‌ڵگه‌یه‌ك هاتووه‌ تاكو بیسه‌لمێنێت مه‌سه‌له‌كه‌ ته‌نها وه‌حی و گوێبیست بوون نییه‌ به‌ ته‌نها، به‌ڵكوو وه‌حی خۆی به‌ به‌ڵگه‌و بورهانێكی جه‌ده‌لی وا هاتووه‌، كه‌ هیچ موجاده‌له‌چییه‌ك و مونازیرێك ناتوانێت له‌ ڕوویدا بوه‌ستێت و به‌ به‌ڵگه‌وه‌ به‌ره‌نگاری بێته‌وه‌ مه‌گه‌ر ملهوڕی بكات و خۆی نه‌یه‌وێت شوێنیان بكه‌وێت، وه‌ كه‌مترینی پێغه‌مبه‌رانیش كه‌ سه‌راسیمه‌و موعجیزه‌یان بوبێ شوعه‌یب بووه‌ سه‌لامی لێ بێت، وه‌ هه‌ر پێغه‌مبه‌رێك له‌ پێغه‌مبه‌ران به‌ به‌ڵگه‌و نیشانه‌یه‌كی ڕۆشن هاتووه‌، وه‌ك خوا سبحانه‌وتعالی به‌ -آيه بينة- ناوی ناوه‌-، خۆ‌ ئه‌گه‌ر هیچ به‌ڵگه‌یه‌كیشی نه‌هێنابێ ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ ته‌حه‌ددای گه‌له‌كه‌ی كردووه‌ كه‌ خوا سبحانه‌وتعالی به‌رگری لێ ده‌كات له‌ شه‌ڕو فرت و فێڵیان ده‌یپارێزێت، ئه‌مه‌ له‌ خۆیدا موعجیزه‌یه‌كی گه‌وره‌و به‌ڵگه‌یه‌كی ڕۆشن بووه‌‌، ئه‌گه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كان تێی بڕوانن و بیری لێ بكه‌نه‌وه‌! ئه‌مانه‌‌ هه‌موویان به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر ڕاستێتی پێغه‌مبه‌ران، ئه‌بینین هیچ مونازه‌ره‌چییه‌ك و موجاده‌له‌كه‌رێك نه‌یتوانیوه‌ به‌ ڕووی پێغه‌مبه‌ردا (صلی الله علیه وسلم) بوه‌ستێت و خوڕاگر بێت، جووله‌كه‌ مشتوومڕو گفتوگۆیان له‌گه‌ڵ كردووه‌، هه‌روه‌ها گاوره‌كانیش له‌گه‌ڵیدا كه‌وتونه‌ موجاده‌له‌و مشتومڕ، به‌ڵام هه‌موویان بێتوانا بوون له‌به‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا (صلی الله علیه وسلم)، كاتێكیش شاندی نه‌جران هاتن بۆ مه‌دینه‌ و كه‌وتنه‌ گفتوگۆ و مشتوومڕ له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ردا، خوای گه‌وره‌ سه‌ره‌تای سووره‌تی "آل عمران"ی دابه‌زاند و ئه‌ویش به‌و ئایه‌تانه‌ گفتوگۆی له‌گه‌ڵ كردن و به‌سه‌ریاندا خۆیندیه‌وه‌، هه‌روه‌ها هاوه‌ڵگیرانیش زۆر مشتوومڕیان له‌گه‌ڵ كردووه‌، هیچ كام له‌مانه‌ نه‌یانتوانیوه‌ له‌به‌رده‌م به‌ڵگه‌و موجاده‌له‌ی پێغه‌مبه‌ردا (صلی الله علیه وسلم) خۆ ڕاگربن، هه‌روه‌ها دوای خۆشی هاوه‌ڵه‌كانی له‌ به‌ر هێزو توانای ئیمان و به‌هێزی به‌ڵگه‌یان، هیچ كه‌سێك نه‌یتوانیوه‌ به‌ڕوویاندا بوه‌ستێت و مشتوومڕو و مونازه‌ره‌یان له‌گه‌ڵ بكات، به‌ڵكوو هه‌میشه‌و له‌ هه‌موو هه‌ڵوێستێكدا به‌ڵگه‌و نیشانه‌ی ڕۆشن له‌به‌رده‌ستی ئه‌واندا بووه‌و نه‌یاره‌كانیان خۆیان بۆ نه‌گیراوه‌‌، هه‌ر بۆیه‌ش گه‌وره‌ به‌رزو بڵندی كردن و كردنیه‌ خاوه‌ن پله‌و پایه‌ی بڵند: بڵندی له‌ به‌ڵگه‌و بورهاندا، بڵندی له‌ شمشێرو زماندا، جا لێره‌وه‌ ده‌زانین كه‌ بێتوانایی موته‌كه‌لیمه‌كان له سه‌لماندنی به‌ڵگه‌یه‌ك له‌سه‌ر په‌روه‌ردگارێتی خوا بێتوانایی خۆیانه‌، چونكه‌ په‌یڕه‌وی قورئانیان-كه‌ دڵنابوونه‌- ڕه‌تكرده‌وه‌و له‌سه‌ری نه‌ڕۆشتن، شوێن په‌یڕه‌وی فه‌یله‌سووفه‌كان و یۆنانییه‌ پێشووه‌كان كه‌وتن، نه‌هاتن له‌ چاووگی قورئانه‌وه‌ به‌ڵگه‌كانیان هه‌ڵێنجن و به‌ره‌و ڕووی ناحه‌زانی ئه‌م دینه‌ ببنه‌وه‌، ویستیان له‌هه‌مان سه‌رچاوه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ به‌رچیان بده‌نه‌وه‌، بۆیه‌ له‌ ئه‌نجامدا بێتوانا كه‌وتن.


- به‌ڵگه‌ی ته‌مانوعیش: هه‌ندێ له‌ موته‌كه‌لیمه‌كان له‌ باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێن: به‌ڵگه‌یه‌ك وامان له‌سه‌ر بوونی خوا هێناوه‌، هیچ كه‌سێك ناتوانێت پووچی بكاته‌وه‌و نه‌یسه‌لمێنێت، ئه‌ویش كه‌ به‌م جۆره‌یه‌: ئه‌گه‌ر گریمانمان كرد كه‌ بۆ جیهان دوو خوای هاوشێوه‌ هه‌ن، ئه‌وه‌ هه‌ر ده‌بێ هه‌ریه‌كه‌یان ئیراده‌ی سه‌ربه‌خۆی له‌وی دیكه‌یان هه‌بێت، جا كاتێك یه‌كێكیان دێت ده‌یه‌وێت لاشه‌یه‌ك یان شتێك بجوڵێنێت، ئه‌وی دیكه‌یان ده‌یه‌وێت جێگیری بكات و ڕایگرێت و نه‌جوڵێ، جا یا به‌ یه‌كه‌وه‌ هه‌ردوو ویسته‌كه‌ به‌جێ دێن كه‌ ئه‌مه‌ش قه‌ده‌غه‌یه‌و نابێ، چونكه‌ نابێ لاشه‌یه‌ك له‌ ساته‌وه‌ختێكدا بزواو و نه‌بزواویش بێت! وه‌ یان هه‌ردوو هیچ كاك له‌ هه‌ردوو ویست و ئیراده‌كه‌یه‌ ناێنه‌ جێ كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌روه‌ها به‌تاڵ و نه‌گونجاوه‌، چونكه‌ هیچ لاشه‌یه‌ك‌ له‌ یه‌ك كاتدا له‌‌ جووڵه‌ یان نه‌جوڵان –السكون- به‌ ده‌ر نییه‌، وه‌ هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر هه‌ردوو ویسته‌كه‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ به‌تاڵ بوونه‌وه‌، ئه‌وه‌ كه‌واته‌ هه‌ردووكیان بێ توانان‌، كه‌ هه‌رده‌بێت ویست و ئیراده‌ی یه‌كێكیان به‌جێ بێت، و ویستی ئه‌وی تریان جێبه‌جێ نه‌كرێت، جا ئه‌وه‌ی ویسته‌كه‌ی هاته‌ جێ: ئه‌وه‌ خوای تاك و ته‌نهایه‌، ئه‌وه‌ی تریش خوا نییه‌، وتیان: ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی ژیرییه‌ له‌سه‌ر سه‌لماندنی بوونی خوا، ئه‌مه‌ش كۆتای به‌ڵگه‌ی ژیریی ئه‌هلی كه‌لامه‌ له‌سه‌ر بوونی خواو له‌وه‌ به‌هێزتریان نییه‌، كه‌ به‌ڕاستی نموونه‌ی ئه‌م جۆره‌ به‌ڵگانه‌ بێئاگایی و نه‌فامی و هه‌رزه‌یی موته‌كه‌لیمه‌كان و نه‌فامییان به‌ خوای گه‌وره‌ ده‌خاته‌ ڕوو‌، وتیان: ئه‌مه‌ ئه‌و به‌ڵگه‌ ژیرییه‌یه‌ كه‌ قورئان پێی هاتووه‌، كه له‌ڕاستیدا ئه‌وان له‌ زاناكانی یۆنان ئه‌مه‌یان وه‌رگرتووه‌ نه‌ك له‌ قورئان، كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بوونی خوا ده‌سه‌لمێنن كه‌ ئێمه‌ی موسڵمان هیچ پێویستمان پێی نییه‌و بێ نیازنین له‌ جۆره‌ به‌ڵگه‌یه‌كی ئاوه‌ها.

هاتن و به‌ بۆچوونی خۆیان ئایه‌تێكیان كرده‌ به‌ڵگه‌ش له‌سه‌ر ئه‌مه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا [الأنبياء:٢٢] [ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ردووكیاندا (ئاسمان و زه‌وی) چه‌ند خوایه‌كی تر هه‌بووایه‌ غه‌یری (الله)، ئه‌وه‌ كاول و وێران ده‌بوون و تێك ده‌چوون به‌سه‌ر یه‌كدا] واته‌: ئه‌گه‌ر زیاتر له‌ یه‌ك خوا هه‌بووایه‌، ئه‌وه‌ ئه‌م خوایه‌ ده‌یویست ئاسمانه‌كان و زه‌وی بخاته‌ جووڵه‌، وه‌ خواكه‌ی تریش نه‌یده‌ویست بجوڵێن، جا یان هه‌ردوو ویسته‌كه‌ یه‌ك ده‌گرنه‌وه‌‌، یان هه‌ردووكیان جیاواز ده‌بن له‌ یه‌كتر، وه‌ یان ته‌نها یه‌ك ویست و ئیراده‌یان به‌جێ دێت و زاڵ ده‌بێت، ئه‌وه‌ش كه‌ ئه‌م جیهانی ئه‌مڕۆیه‌و ویست و ئیراده‌ی خوایه‌كی تاك و ته‌نهایه‌ كه‌ خوایه‌ سبحانه‌وتعالی.

- دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت وه‌ڵامی داونه‌ته‌وه:‌ كه‌ ئه‌و ته‌وحیده‌ی خوا له‌م ئایه‌ته‌دا بڕیاری داوه‌ ته‌وحیدی دروستكردن –توحید الخلق- ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی نییه‌، به‌ڵكوو مه‌به‌ست به‌ ته‌وحید لێره‌دا: ته‌نها ته‌وحیدی خوایه‌تیی-توحیدالألوهية-ه‌، هه‌ر ئه‌م ته‌وحیده‌ بووه‌‌ كه‌ بابه‌تی جه‌نگ و هه‌رای نێوان پێغه‌مبه‌ران و گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانیان بووه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م ئایه‌تانه‌ هێناویانه‌و دانیان پێدا ناوه‌، مه‌به‌ست سه‌لماندنی یه‌ك دروستكه‌ر بۆ ئه‌م بونه‌وه‌ره‌ نییه‌، به‌ڵكوو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو یه‌كێكی تر جگه‌ له‌ خوا په‌رسترا، ئه‌وه‌ ئاشووب و خراپه‌و فه‌ساد دێته‌ جێ، چونكه‌ په‌رستراو هه‌ر یه‌كێكه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌یه‌.

ته‌نها یه‌ك په‌رستراو له‌ ئاسمان هه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌یه‌ -تبارك و تعالی- وه‌ هیچ وێرانبوون و ناڕێكییه‌ك له‌ ئاسماندا نییه‌ به‌ هیچ جۆرێك، له‌وێدا فریشته‌كان هه‌ن كه‌ شه‌و و ڕۆژ بێ وه‌ستان به‌ندایه‌تی و پاك و بێگه‌ردی خوا ده‌كه‌ن و پچڕان و ماندووبوونیان نییه‌، كه‌واته‌ هیچ ئاشوب و ناڕێكییه‌ك له‌ ئاسمانه‌كاندا نییه‌، چونكه‌ په‌رستراو له‌ ئاسمانه‌كان هه‌ر یه‌كێكه‌: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَه [الزخرف:٨٤] واته‌:[ هه‌ر ئه‌و زاته‌یه‌ كه‌ له‌ ئاسماندا په‌رستراوه‌و له‌سه‌ر زه‌ویشدا په‌رستراوه]‌، به‌ ته‌نها په‌رستراوێتی خوای گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌كاندا دیارو به‌رچاو و ڕۆشنه‌، وه‌ك پێغه‌مبه‌ر (صلی الله علیه وسلم) ده‌فه‌رموێت: {أطت السماء وحق لها أن تئط، ما فيها موضع شبر إلا وفيها ملك ساجد أو راكع أو قائم} (١) بۆیه‌ هه‌رچی ناته‌واوی و ناڕێكی هه‌یه‌ لێیان به‌ دووره‌، بۆیه‌ كاتێك خوای گه‌وره‌ بڕیاری دا كه‌ جێنشینێك له‌سه‌ر زه‌وی دانێت، فریشته‌كان وتیان: أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ [البقرة:٣٠] له‌ به‌ر ئه‌وه‌ فه‌رمووی: أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا [الأنبياء:٢١،٢٢] خوای گه‌وره‌ باس ده‌كات كه‌ ئه‌وانه‌ له‌ زه‌ویدا خوایان بۆ خۆیان بڕیار داوه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ئاسماندا فریشته‌ نزیكه‌كان له‌ خوا زیاتر كه‌سی تریان نه‌په‌رستووه‌، وه‌ هیچ خوایه‌كی دیكه‌یان جگه‌ له‌و بڕیار نه‌داوه‌، ڕێك و پێكی و كاردانیی ئاسمان ڕوون و ئاشكرایه‌، هه‌روه‌ها هه‌ر شوێنێكیش له‌ زه‌ویدا ته‌نهاخوای تێدا بپه‌رسترێت و هاوبه‌شی بۆ بڕیار نه‌درێت، چاكی و رێك و پێكی تێدا دیارو به‌رچاوه‌، به‌ڵام ئه‌و شوێنه‌ی له‌گه‌ڵ خوادا شتانی تری تێدا ده‌په‌رسترێن و به‌ندایه‌تیان بۆ ده‌كرێت، ئه‌وه‌ گه‌وره‌ترین و مه‌ترسیدارترین خراپه‌و نارێكی تێدا دێته‌ جێ كه‌ شیرك و هاوه‌ڵگیرییه‌.

له‌مه‌وه‌ زانرا كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی و ته‌وحیدی خوایه‌تی خوازیارو په‌یوه‌ستی یه‌كترن.


- ئه‌وه‌ش كه‌ ئه‌م بوونه‌ بۆیه‌‌ ڕێك و بێ هه‌ڵه‌یه‌و تێك نه‌چووه‌ چونكه‌ له‌دروستكردنی تاكه‌ خوایه‌كه‌، ئه‌مه‌ هه‌ق و ڕاسته‌، به‌ڵام هه‌موو هه‌قه‌كه‌ ئه‌مه‌ نییه‌، به‌ڵكوو مه‌به‌ست ته‌نها له‌ په‌یوه‌ستكردن و به‌ستنه‌وه‌ی ئه‌م هه‌قه‌یه‌ به‌ گرنگتره‌وه‌ له‌ خۆی كه‌ لایه‌نی خوایه‌تییه‌.

ئه‌گه‌ر خوا به‌ تاك و ته‌نها و بێ هاوه‌ڵ و بێ هاوتا په‌رسترا، ئه‌وه‌ حاڵ و ئه‌حواڵ هه‌موو چاك و رێك و پێك ده‌بێت، چونكه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ به‌ ته‌نها یاساو ڕێسای بوونه‌وه‌ر ڕێك ده‌خات، به‌ڵام فه‌سادو ئاشووب له‌سه‌ر زه‌ویدا كاتێك دروست ده‌بێت، كاتێك مرۆڤ به‌ڕووی خاوه‌نه‌كه‌یدا ده‌وه‌ستێت و به‌ندایه‌تی كه‌سێكی تر ده‌كات.

مرۆڤی باوه‌ڕدار له‌گه‌ل بوونه‌وه‌رو گشت دروستكراوه‌كان هه‌ماهه‌نگ و گونجاوه‌، چونكه‌ هه‌ست ئه‌كات كه‌ هه‌موو خوا ده‌په‌رستن، هه‌موویان به‌نده‌ی خوان، هه‌موو شتێك پاك و بێگه‌ردی خوا ده‌رده‌بڕێت و گوزارش له‌ تاك و ته‌نهایی خاوه‌نه‌كه‌ی ده‌كات، هه‌موو شتێك كڕنووش بۆ په‌روه‌ردگاری ده‌بات وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُم [الإسراء:٤٤] [هیچ شتێك نییه‌ له‌م بوونه‌وه‌ره‌دا كه‌ ته‌سبیحات و سوپاس و ستایشی ئه‌و زاته‌ نه‌كات، به‌ڵام ئێوه‌ له‌ ته‌سبیحات و ستایشی ئه‌و شتانه‌ تێ ناگه‌ن]، ئه‌وه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ریش (صلی الله علیه وسلم) ده‌فه‌رموێت: أحد : {جبل يحبنا ونحبه}(٢) [(ئوحود) كێوێكه‌ خۆشی ده‌وێین و خۆشمان ده‌وێت].

په‌یوه‌ندی و هه‌ماهه‌نگیی خۆشه‌ویستییه‌ك له‌ نێوان ئێمه‌و دروستكراوه‌كانی خوادا هه‌یه‌، ئێمه‌ هه‌ست ئه‌كه‌ین كه‌ شتێك هه‌یه‌ به‌ یه‌كمانه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، ئه‌ویش كه‌: به‌ندایه‌تیمانه‌ بۆ خوای عزوجل، به‌ڵام دوژمنانی خواو خۆبه‌زلزانان ته‌نها به‌ چاوی دژایه‌تییه‌وه‌ ئه‌ڕواننه‌ دروستكراوه‌كانی بوونه‌وه‌ر، بۆیه‌ ئه‌وروپا هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ كه‌ ناو ده‌برێت به‌ "چاخی ڕاپه‌ڕین" تا ئه‌مڕۆ، بۆته‌ زاراوه‌ لایان كه‌ ئه‌نجامدانی هه‌ر كارێك یان دۆزینه‌وه‌یه‌كی زانستی ناو گه‌ردوون به‌ "زاڵبوون به‌سه‌ر سروشت"دا ناو بنێن، ئه‌گه‌ر شه‌قامێك یان تونێكلێكیان له‌ شاخێكدا لێ دا ده‌ڵێن: پێشتی سروشتمان شكاندو زاڵ بووین به‌سه‌ریدا، ئیتر مه‌سه‌له‌كه‌ زاڵبوون‌و دژایه‌تی و ململانێییه‌، به‌ڵام باوه‌ڕدار قه‌ناعه‌تی وایه‌ كه‌ خوای گه‌وڕه‌ ئه‌و شتانه‌ی بۆ پێمل كردووه‌و له‌ خزمه‌تیدان، ئه‌گه‌ر شتێكی له‌وانه‌ ئه‌نجامدا ده‌ڵێت: ئه‌مه‌ له‌ فه‌زڵی خواوه‌یه‌ سبحانه‌و تعالی، ئه‌مه‌ له‌ پێملكردنی خواوه‌یه‌ بۆم، ئه‌مه‌یه‌ ته‌وحیدی خوایه‌تی كه‌ له‌ ناواخنیدا ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی له‌ خۆگرتووه‌، هه‌ردوو ته‌وحیده‌كه‌ په‌یوه‌ستی یه‌كترن.

ته‌وحیدی خوایه‌تی له‌ خۆگری ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتیشه‌.
ئه‌و ته‌وحیده‌ی پێغه‌مبه‌ران سه‌لامیان لێ بێت پێی هاتوون ته‌وحیدی خوایه‌تییه (توحيد الألوهية)‌، هه‌رچییه‌ك له‌ قورئاندا یان له‌ بانگه‌وازی پێغه‌مبه‌راندا له‌ ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی هاتووه‌ و باس كراوه‌، ئه‌وه‌ هه‌ر بۆ ئه‌وه‌یه ببێته‌ بناغه‌یه‌كی پته‌و و به‌نده‌ پابه‌ند بكات به‌ ته‌وحیدی خوایه‌تییه‌وه‌، عه‌ره‌به‌كانیش به‌م شێوه‌ بوون –وه‌ك دانه‌ر باسی كردووه‌- له‌سه‌رده‌می نه‌فامیدا دانیان ده‌نا به‌وه‌دا كه‌ خوا ته‌نهایه‌و -له‌دروستكردندا- هاوه‌ڵی نییه‌، ئه‌و خوایه‌یه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هێناوه‌ته‌ بوون، هه‌ر ئه‌وه‌ كاره‌كان ڕێك ده‌خات، به‌ڵام له‌به‌ر چه‌ند بانگه‌شه‌و پاساوێكی تر چه‌ند خوایه‌ك -آلهة- تریشیان له‌گه‌ڵیدا داده‌نا، ده‌یانوت: بۆیه‌ ده‌یانپه‌رستین تاكو ئه‌م خوایانه‌ له‌ خوا نزیكمان بكه‌نه‌وه‌، ‌تاكو ئه‌م خوا بچووكانه‌ ببنه‌ نێوه‌ندن له‌ نێوان ئێمه‌ و خوای هه‌ره‌ گه‌وره‌دا!، هه‌روه‌ك له‌ كاتی به‌پیره‌وه‌هاتنیان بۆ حه‌ج ده‌یانگوت: (لبيك لا شريك لك، إلا شريكاً هو لك، تملكه وما ملك) واته‌: [خوایه‌ به‌ ده‌مته‌وه‌ هاتین و هیچ هاوه‌ڵێكت نییه‌، ته‌نها هاوه‌ڵێك نه‌بێت كه‌ ئه‌ویش هی خۆته‌، خۆی و هه‌رچیشی هه‌یه‌ تۆ خاوه‌نیتی و هی تۆیه‌]، به‌م شێوه‌یه‌ شیرك و هاوه‌ڵگیری له‌ گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كاندا به‌ هۆی به‌گه‌وره‌گرتنی جگه‌ له‌ خواوه‌ شوێنی خۆی كرده‌وه‌و هاته‌ ناویانه‌وه‌، با مه‌به‌ستیش به‌ندایه‌تی بوبێت بۆ خوا، ماده‌م كاره‌كه‌ شه‌رعی نه‌بێت كاره‌كه‌ی پووچ ده‌بتێه‌وه‌و لێی وه‌رناگیرێت، هه‌ر كه‌سێك ئه‌گه‌ر وه‌ك چۆن خوا به‌ گه‌وره‌و پیرۆز ده‌گریت كه‌سكێی دیكه‌شت به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ گه‌وره‌و پیرۆز ڕاگرت، ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خوادا هاوه‌ڵت بڕیار داوه‌ و كردوته‌ته‌ هاوشێوه‌و هاوشانی خوا -سبحانه‌وتعالی-، با له‌ ئه‌سڵ و بناغه‌شدا نییه‌ت و مه‌به‌ستت ساغ بێت.

- خوای گه‌وره‌ گشت درووستكراوه‌كانی خۆی له‌سه‌ر حه‌نیفیه‌ت و ئایینی پاك و بێگه‌ردی ته‌وحید دروست كردووه‌، وه‌ك له‌ فه‌رمووده‌ی قودسیدا له‌ سه‌حیحی موسلیم له‌ (عیاض بن حمار)وه‌ ده‌فه‌رموێت: {وإني خلقت عبادي حنفاء فاجتالتهم الشياطين} (٣) [من به‌نده‌كانم به‌ حه‌نیفی ( بێگه‌ردو دوور له‌ هاوه‌ڵگیریی) دروست كردووه‌و ئیتر شه‌یتانه‌كان له‌ ته‌وحیده‌وه‌ ده‌ریانهێناون و به‌ره‌و شیرك و هاوه‌ڵگیریی بردویانن] هه‌روه‌ك ئیبن عه‌بباس له‌ ته‌فسیری ئه‌م ئایه‌ته‌دا: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِين [البقرة:٢١٣] فه‌رموویه‌تی: [فبقوا عَلَى الحنيفية عشرة قرون](٤) [ (له‌ دوای ئاده‌مه‌وه‌ خه‌ڵكی) ده‌ سه‌ده‌ له‌سه‌ر حه‌نیفییه‌ت (ئایینی ته‌وحید) مانه‌وه‌]ته‌قدیری ئایه‌ته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌: خه‌ڵكی له‌سه‌ره‌تادا هه‌موو له‌سه‌ر ئایینی یه‌كخواپه‌رستی بوون پاشان جیاوازییان تێ كه‌وت.

- وه‌پێش ئه‌وه‌ش مرۆڤه‌كان جیاوازییان تێ بكه‌وێت هیچ پێغه‌مبه‌رێكیان بۆ ڕه‌وانه‌ نه‌كرا، به‌ڵكوو ته‌نها خوایان ده‌په‌رست، هه‌تا گه‌لی نوح ده‌ركه‌وتن و شیرك و هاوه‌ڵگیریی له‌ ناویاندا په‌یدا بوو، له‌ ناو گه‌لی نوح ‌دا چه‌ند كه‌سێكی پیاچاك و خواناس و بۆ خوا گونجاو هه‌بوون، به‌رده‌وام له‌ یادو به‌ندایه‌تی خوادا بوون، ئه‌وانیش كه‌ [وه‌دد، سواع، یه‌غوس، ئه‌عوق، نه‌سرا] بوون، كه‌ پیاوچاك و بو خوا سوڵحاو بوون، كاتێك كه‌ مردن؛ شه‌یتان هات و كه‌وته‌ گه‌مه‌كردن به‌ بیروهۆشی گه‌له‌كه‌یان و وتی: ئه‌وانه‌ پیاوچاك و خواناس و بۆ خوا گونجاو بوون و كاتێ زیندوو بوون هه‌میشه‌ خوایان بیری ئێوه‌ دێنایه‌وه‌، ئه‌وه‌ته‌ ئه‌مڕۆ مردوون، جا ئێوه‌ وێنه‌یان بكێشن و په‌یكه‌ریان بۆ دروست بكه‌ن تاكو به‌ هۆی وێنه‌و په‌یكه‌ری ئه‌وانه‌وه‌ یادی به‌ندایه‌تی خواتان بێته‌وه‌، به‌و شێوه‌یه‌ ئێوه‌ش هه‌روه‌ك ئه‌وان خواپه‌رستی ده‌كه‌ن و له‌ خوا نزیك ده‌بنه‌وه‌... ئه‌مانش به‌ گوێی شه‌یتانیان كردو كه‌وتنه‌ وێنه‌ بۆ كێشانیان و په‌یكه‌ریان بۆ دروست كردن، هه‌ر كاتێك وێنه‌كانیان ببینیایه‌ یه‌كسه‌ر ئه‌وانیان بیر ده‌هاته‌وه‌و له‌ تاوان ده‌كشانه‌وه‌، پاشان علیم و زانست نه‌ماو چه‌ند نه‌وه‌یه‌كی دی هاتن و بیریان چۆوه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ په‌رستراو نین و ته‌نها بۆ یادخستنه‌وه‌ی خوا وێنه‌و په‌یكه‌ریان بۆ كێشراوه‌، باوك و باپیرانیان ده‌بینی ئه‌هاتن بۆ لای ئه‌م په‌یكه‌رانه‌و ڕوو به‌وان له‌ خوا ده‌پاڕانه‌وه‌، هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ ئه‌م وێنه‌یه‌ له‌بیرو هۆش و زه‌ینیاندا چه‌سپاو ڕه‌گی داكوتا، ئیتر به‌ تێپه‌ڕبوونی كات وایان لێ هات له‌ جیاتی خوا-سبحانه‌وتعالی- هاواریان له‌مانه‌ ده‌كردو لێیان ده‌پاڕانه‌وه‌، كاتێكش خوا -سبحانه‌وتعالی- نوح پێغه‌مبه‌ری بۆ ناردن گه‌له‌كه‌ی هه‌موو ئه‌م پیاوچاكانه‌یان ده‌په‌رست و له‌ جیاتی خوا هاواریان لێ ده‌كردن، ئه‌وه‌بوو ئه‌وه‌ ڕووی دا كه‌ له‌ نێوان ئه‌و و گه‌له‌كه‌یدا ڕووی دا، خوا هه‌موویانی نوقم كردو له‌ ناوی بردن و ته‌فروتونای كردن، كۆمه‌ڵێكی كه‌م نه‌بێت باوه‌ڕیان پێ نه‌هێنا، سه‌ر له‌نوێ جارێكی تر یه‌كخواپه‌رستی هاته‌وه‌-كه‌ ئه‌مه‌ ئه‌ساس و بنچینه‌یه‌- بۆ سه‌رزه‌وی، هاوه‌ڵگیریی كۆتایی پێ هات و له‌ ناو چوو، بێباوه‌ڕان هه‌روه‌ك نوح سه‌لامی لێ بێت دوعای لێ كردن دوابڕاو بوون كه‌سیان نه‌ما، به‌و جۆره‌ هیچ ماڵ و شوێن و جێگه‌یه‌كیان نه‌ما، ئیتر سه‌رله‌نوێ ته‌وحیدو خواپه‌رستی سه‌ری هه‌ڵدایه‌وه‌، به‌ڵام شه‌یتانیش سه‌رله‌نوێ په‌یدا بۆوه‌و هاته‌وه‌، شیرك و بته‌كان سه‌رله‌نوێ گه‌ڕانه‌وه‌، به‌ جۆرێك كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌ر (صلی الله علیه وسلم) به‌ هه‌ق و ڕاستی نێردرا هه‌مان ناوی ئه‌و پیاچاكانه‌ی گه‌لی نوح كرابوونه‌ بت و به‌ هه‌مان ناوه‌وه‌ ده‌په‌رستران، ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ كاتی نوح دا بوون، پاش ئه‌و هه‌موو ماوه‌ درێژه‌ی كه‌ ته‌نها خوا –سبحانه‌وتعالی- خۆی ده‌زانێت چه‌نده‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا –چونكه‌ شه‌یتان هه‌ر یه‌كێكه‌وه‌ یه‌ك مه‌به‌ستی هه‌یه‌- ئه‌و بتانه‌ وه‌ك ئیبن عه‌بباس ڕه‌زای خوای لێ بێت له‌ سه‌حیحی بوخاریدا ته‌فسیری كردووه‌، به‌ خودی ناوه‌كانی خۆیانه‌وه‌ هێنرانه‌وه‌ ناو خه‌ڵكی و جگه‌ له‌ خوا ده‌په‌رستران، هه‌ر تیره‌یه‌كی عه‌ره‌ب بتێك له‌و بتانه‌ كه‌ له‌ ئه‌سڵ و بنچینه‌دا ناوی پیاوچاكێكی گه‌لی نوح بوو به‌ ناونیشانی خوایه‌ك ده‌په‌رست‌، له‌وه‌و پێش باسمان له‌وه‌ كرد كه: چۆن شیرك و هاوه‌ڵگیری هاتۆته‌ ناو وڵاتی عه‌ره‌به‌وه‌؟ ئه‌و كه‌سه‌ی دوای یه‌كخواپه‌رستی بناغه‌ی شیركی له‌ نیوه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بی دانا عه‌مری كوڕی له‌ححی خوزاعی بوو، ئایینی ئیبراهیمی گۆڕی، هۆی هێنانی ئه‌م بتانه‌ش چاولێكه‌ری و لاساییكردنه‌وه‌ی ژیاری گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانی تر بوو‌، ئه‌م پیاوه‌ به‌ گه‌شتێك به‌ره‌و شام به‌ڕێكه‌وت، بینی وا خه‌ڵكی ئه‌وێ په‌یكه‌ریان بۆ بته‌كانیان ڕازاندۆته‌وه‌و ده‌یانپه‌رستن، ئیتر ئه‌ویش هه‌ندێ له‌و بتانه‌ی ئه‌وێی هێناو له‌ كن ماڵی خوادا (بیت الحرام) داینان، ئه‌و ماڵه‌ی‌ یه‌كه‌م ماڵێك بوو خوا گێڕای به‌ شوێنی یه‌كخواپه‌رستی، ئه‌و هات و بتی تێدا داناو بناغه‌ی شیركی ده‌مه‌زراند، پاشان ئه‌م بتانه‌ په‌رستران و مانه‌وه‌و قوڕه‌یشیه‌كان نه‌وه‌ له‌ پاش نه‌وه‌ ئه‌م بتانه‌یان بۆ ده‌مایه‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ حاڵی مه‌ككه‌ به‌رده‌وام بوو تاكو پێغه‌مبه‌ری نه‌خوێنده‌وار (موحه‌ممه‌د صلی الله علیه وسلم) هات و بانگه‌وازی ئیبراهیمی زیندوو كرده‌وه‌و شیرك و هاوه‌ڵگیری بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ ته‌فروتونا كرد.

- شیرك و هاوه‌ڵگیری وه‌ك له‌ خوایه‌تی (ئولوهییه‌ت)دا هه‌بوو، له‌ په‌روه‌ردگارێتی (ڕبوبییه‌ت)دا ڕووی نه‌دابوو، ئه‌وانه‌ باواڕیان به‌ ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی هه‌بوو، وه‌ هۆی شیرك و هاوه‌ڵگیریشیان بریتی بوو له‌: به‌ گه‌وره‌گرتن و پێرۆزڕاگرتنی جگه‌ له‌ خوا –عزوجل- به‌ تایبه‌ت وێنه‌و په‌یكه‌ر.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت، ئه‌و فه‌رموودانه‌ی له‌م باره‌و هه‌روه‌ها نه‌هێشتن و سڕینه‌وه‌ی وێنه‌، له‌گه‌ڵ ته‌ختكردنی گۆڕه‌كان له‌گه‌ڵ زه‌ویدا هێناوه‌و باسی كردووه‌، چونكه‌ ڕێگه‌خۆشكه‌رو پاساوون بۆ به‌ندایه‌تیی جگه‌ له‌ خواو كه‌وتنه‌ ناو شیركه‌وه‌.

مه‌به‌ست به‌ ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی ته‌نها به‌ڵگه‌هێنان و پابه‌ند بوونه‌ به‌ ته‌وحیدی خوایه‌تییه‌وه‌.
درێژبوونه‌وه‌ بۆ ئه‌م بابه‌ته‌‌ دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت ڕوانیویه‌تی كه‌ ئه‌م ته‌وحیده‌ له‌ خودی خۆیدا داواكراو نییه‌، به‌ڵكوو كه‌ له‌ قورئاندا هاتووه‌ ته‌نها مه‌به‌ست پێی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ڵگه‌ی پێ بهێنرێته‌وه‌و هاوه‌ڵگیرانی پێ پابه‌ندو ئیلزام بكرێت به‌وه‌ی كه‌ هه‌ر خوا شایه‌نی په‌رستن و ده‌ستوور لێ وه‌رگرتنه‌.

ئه‌وانه‌ش وای داده‌نێن كه‌ ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی له‌ خودی خۆیدا داواكراوبێت و ئه‌و مه‌به‌ست بێت له‌ به‌ندایه‌تیدا وه‌ك هه‌ندێك له‌ گومڕایان و سۆفییه‌كان و هه‌ندێك له‌ زانایانی كه‌لام وا ده‌ڵێن، ئه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ن، سۆفییه‌كان لافی ئه‌وه‌ لێ ده‌ده‌ن كه‌ كۆتا مه‌به‌ستی یه‌كخواپه‌رستی ئه‌وه‌یه‌ باوه‌ڕت ببێت كه‌ هیچ كه‌سێك له‌م بوونه‌دا كاریگه‌ریی نییه‌ ته‌نها خوا نه‌بێت -سبحانه‌وتعالی-، وه‌ خاوه‌نی جوهرة التوحيد كه‌ كۆمه‌ڵه‌ هۆنراوه‌یه‌كن له‌ عه‌قیده‌ی ئه‌شعه‌رییدا دانراون ده‌ڵێت:
والفعل في التأثير ليس إلا ...... للواحد القهار جل وعلا
ومن يقل بالقوة المودعـةِ ...... فذاك بـدعي فلا تلتفتِ
ومن يقل بالطبع أو بالعلة ...... فذاك كفـر عند أهل الملة

ته‌وحید ئه‌وه‌یه‌ كه‌: مرۆڤ باوه‌ڕی ببێت هیچ كاریگه‌رێك(مؤثر) یان هیچ بكه‌رێك(فاعل) له‌ بوونه‌وه‌ردا نییه‌ خوا نه‌بێت –سبحانه‌وتعالی-، ئیتر ئه‌م كه‌سه‌ ئه‌گه‌ر هاواریشی له‌ جگه‌ له‌ خواكرد، سه‌ربڕینی بۆ جگه‌ له‌ خوا بوو، یان هه‌ر جۆرێك له‌ جۆره‌كانی به‌ندایه‌تی بۆ جگه‌ له‌ خوا ئه‌نجام دا، وه‌ ئه‌م هاوارلێكراوه‌ یان ئومێدلێكراوه‌ یان په‌رستراوه‌ش كه‌ جگه‌ له‌ خوا هاواری لێ ده‌كات فریشته‌یه‌ك یان پێغه‌مبه‌رێك یان پیاوچاكێك بوو، هیچ نییه‌ ته‌نها نێوه‌ندو هۆكارو تكاكارێك نه‌بێت، وه‌ كاریگه‌رو بكه‌ری حه‌قیقی هه‌ر خوایه‌، ئه‌مه‌ لای ئه‌وان پێی ناوترێت شیرك، وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش وتی: موشریكه‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ سه‌روگیانی و ده‌ڵێن ئه‌مه‌ موسڵمانانی كافر كردووه‌و له‌ خه‌واریجه‌كانه‌و تا كۆتایی ئه‌م قسانه‌ی كه‌ ده‌یڵێن!

كرۆك و كۆتا مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ته‌وحید لای ئه‌وان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ئه‌وه‌نده‌ له‌ پله‌كانی ته‌وحیددا به‌رز بێته‌وه‌ تا وای لێ دێت –وه‌ك ئه‌وان ده‌ڵێن- باوه‌ڕی وا بێت كه‌ هیچ كه‌سێك له‌م جیهانه‌دا كاریگه‌ریی نییه‌ ته‌نها خوا نه‌بێت (لا تأثير فيه لأحد إلا الله)، وه‌ هه‌رچییه‌ك كارو كرده‌وه‌ ده‌كرێت له‌م جیهانه‌دا هه‌مووی زاتی خوا خۆی ئه‌نجامیان ئه‌دات.

- ئێمه‌ش به‌ به‌ڵگه‌ی بڕه‌ری ڕۆشن له‌ په‌ڕاوی خواو سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله علیه وسلم) وه‌ڵامیان ده‌ده‌ینه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌و به‌ڵگه‌ دڵنیابه‌خشانه‌ش كه‌ هه‌موو موسڵمانێك له‌ ده‌روونی خۆیدا ده‌یبینێته‌وه‌، ئه‌ویش كه‌: هاوه‌ڵگیرانی سه‌رده‌می نه‌فامی باوه‌ڕیان نه‌بوو كه جگه‌ له‌ خوا كه‌سێكی تر كاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌م دنیایه‌دا، باوه‌ڕیان نه‌بوو كه‌سێكی تری جگه‌ له‌ خوا بتوانێت دروست بكات یان ڕ‌ۆزی بدات.

ئائه‌مه‌ بیروباوه‌ڕی نه‌فامه‌كان و ئه‌وانه‌ بوون كه‌ خواكانی تریان له‌ خواری خواوه‌ ده‌په‌رست و هه‌ریه‌كه‌ له‌-لات و عوززاو مه‌نات و هوبه‌ل و وه‌ددو سواع و یه‌غوس و یه‌عوق و نه‌سرا- یان ده‌په‌رست و به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك گۆێڕایه‌ڵی فه‌رمانه‌كانیان بوون، باوه‌ڕیان وانه‌بوو كه‌ ئه‌مانه‌ توانای ڕۆزیدان و دروستكردن و مردنیان هه‌بێ، به‌ڵكوو ته‌نها وه‌ك نێوه‌ندو هۆكاری نزیكبوونه‌وه‌ بۆ لای خوا ده‌یانپه‌رستن و هیچی تر: أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ [الزمر:٤٣] ئه‌وانه‌ له‌ كاتی به پیره‌وه‌هاتنی حه‌جدا ده‌یانگوت: "لبيك لا شريك لك إلا شريكاً هو لك، تملكه وما ملك"‌

ئه‌و بێباوه‌ڕانه‌‌ هیچ كاریگه‌ریی و ده‌سه‌ڵات و كارێكیان بۆ جگه‌ له‌ خوا بڕیار نه‌دابوو، وه‌ هیچ كام له‌ كافره‌كانی قوڕه‌یش باوه‌ڕی نه‌بووه‌ كه‌ لات یان هوبه‌ل ئه‌م شاخ و داخانه‌ی چوارده‌وری مه‌ككه‌ی دروستكردووه‌، یان یه‌كێك له‌ سه‌ران و ده‌مڕاستانی مه‌ككه‌ی وه‌ك قوسه‌ی یان عبدالموته‌لیب ی دروست كردووه‌.

كه‌واته‌ پێیان ده‌ڵێین: ئێوه‌ ده‌تانه‌وێت بمانگێڕنه‌وه‌ بۆ هه‌مان چاوگ و سه‌رچاوه‌ی شیركی كۆن، بۆ حه‌قیقه‌ت و كرۆكی شیرك و هاوه‌ڵگیری كۆن، ئێوه‌ ده‌ڵێن: ئه‌و هاوه‌ڵگیرانه‌ی بانگه‌شه‌ی ئیسلام ده‌كه‌ن –به‌ نموونه‌- باوه‌ڕیان وایه‌ كه‌ هیچ كاریگه‌رێك نییه‌ ته‌نها خوا نه‌بێت سبحانه‌ وتعالی.

قورئان پڕیه‌تی له‌به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر له‌سه‌ر ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتیی.
دانه‌ر ره‌حمه‌تی خوای لێ بێت ده‌فه‌رموێت: [والقرآن مملوء من تقرير هذا التوحيد وبيانه وضرب الأمثال له. ومن ذلك أنه يقرر توحيد الربوبية، ويبين أنه لا خالق إلا الله، وأن ذلك مستلزم أن لا يعبد إلا الله، فيجعل الأول دليلاً عَلَى الثاني، إذ كانوا يسلمون الأول، وينازعون في الثاني، فيبين لهم - سبحانه- أنكم إذا كنتم تعلمون أنه لا خالق إلا الله، وأنه هو الذي يأتي العباد بما ينفعهم، ويدفع عنهم ما يضرهم، لا شريك له في ذلك، فلم تعبدون غيره وتجعلون معه آلهة أخرى؟ كقوله تعالى: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ * أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ [النمل:٥٩، ٦٠].
يقول الله تَعَالَى في آخر كل آية: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ أي: أإله مع الله فعل هذا؟
وهذا استفهام إنكار، يتضمن نفي ذلك، وهم كانوا مقرين بأنه لم يفعل ذلك غير الله، فاحتج عليهم بذلك، وليس المعنى استفهام: هل مع الله إله؟ -كما ظنه بعضهم- لأن هذا المعنى لا يناسب سياق الكلام، والقوم كانوا يجعلون مع الله آلهة أخرى كما قال تعالى: أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرَى قُلْ لا أَشْهَد [الأنعام:١٩].
وكانوا يقولون: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهاً وَاحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ [ص:٥].
لكنهم ما كانوا يقولون: إن معه إلهاً جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَاراً وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَاراً وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزاً [النمل:٦١] بل هم مقرون بأن الله وحده فعل هذا وهكذا سائر الآيات.
وكذلك قوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [البقرة:٢١].
وكذلك قوله في سوورة الأنعام: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ [الأنعام:٤٦] وأمثال ذلك] اهـ.[وه‌ قورئانیش پڕیه‌تی له‌ بڕیاردانی ئه‌م ته‌وحیده‌و ڕوونكردنه‌وه‌ی و هێنانه‌وه‌ی نموونه‌ بۆی، له‌وانه‌ش بڕیاری ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی ئه‌دات و ڕوونی ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ هیچ دروستكه‌رو به‌دیهێنه‌رێك نییه‌ خوا نه‌بێت، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ به‌ پێویست ده‌گرێت كه‌ جگه‌ له‌ خوا هیچ كه‌سێكی تر نه‌په‌رسترێت و به‌ندایه‌تی بۆ هیچ كه‌سێكی تر نه‌كرێت، جا یه‌كه‌م(ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی) ئه‌كاته‌ به‌ڵگه‌ بۆ دووه‌م(ته‌وحیدی خوایه‌تی)، چونكه‌ ئه‌وان یه‌كه‌میان ده‌سه‌لماندو باوه‌ڕیان پێی بوو، به‌ڵام ملیان بۆ دووه‌م نه‌ده‌داو نه‌یانده‌سه‌لماند، ئیتر خوای گه‌وره‌ -سبحانه‌وتعالی- بۆی ڕوون كردنه‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ده‌زانن هیچ دروستكه‌رێك نییه‌ جگه‌ له‌ خوا نه‌بێت، وه‌ هه‌ر ئه‌و زاته‌یه‌ ده‌توانێت چی سوودی بۆ به‌نده‌كان هه‌یه‌ بۆیان ده‌سته‌به‌ر بكات، ئه‌وه‌ش زیانی هه‌یه‌ لێیان لا بدات، هیچ هاوبه‌شێكی نییه‌ له‌وه‌دا، ده‌ی ئیتر بۆچی جگه‌ له‌و ده‌په‌رستن و چه‌ند خوایه‌كی تری له‌گه‌ڵدا داده‌نێت؟
وه‌ك فه‌رمووده‌ی خوا كه‌ ده‌فه‌رموێت: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ * أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ [النمل:٥٩، ٦٠].

خوای گه‌وره‌ له‌ كۆتایی ئایه‌ته‌كه‌دا ده‌فه‌رموێت: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ واته‌: ئایا خوایه‌كی تر له‌گه‌ڵ خوادا ئه‌مه‌ی كردووه‌؟

وه‌ ئه‌مه‌ش پرسیاری ئینكارییه‌، نه‌فیكردنی ئه‌وه‌ له‌خۆ ده‌گرێت، وه‌ ئه‌وان دانیان به‌وه‌دا نابوو كه‌ جگه‌ له‌ خوا كه‌سی تر ئه‌و كارانه‌‌ ناكات، خوای گه‌وره‌ش‌ به‌مه‌ به‌ڵگه‌ی له‌سه‌ر دانان، ماناكه‌ی –وه‌ك هه‌ندێك گومانیان وایه‌-پرسیار نییه‌ له‌وه‌ی كه‌: ئایا له‌گه‌ڵ خوادا خوایه‌ك هه‌یه‌؟ چونكه‌ ئه‌م مانایه‌ له‌گه‌ڵ سیاق و هێنانی قسه‌كه‌دا پێك نایه‌ته‌وه‌، حاڵی ئه‌و گه‌له‌ وابوو كه‌‌ له‌گه‌ڵ خوادا چه‌ند خوای تریان بڕیار ئه‌داو باوه‌ڕیان پێی بوو وه‌ك خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرَى قُلْ لا أَشْهَد [الأنعام:١٩].

(به‌ پێغه‌مبه‌ریان)‌ ده‌گوت: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهاً وَاحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ [ص:٥].

به‌ڵام نه‌یانده‌گوت (له‌ دروستكردنی ئاسمانه‌كان و زه‌وی و كاره‌كانی دیكه‌دا) خوای تری له‌گه‌ڵدایه‌، له‌سه‌رجه‌م ئایه‌ته‌كانی قورئاندا به‌ ڕوونی ئه‌وه‌ خراوه‌ته‌ ڕوو، كه‌ ئه‌وانه‌ دانیان ده‌نا به‌وه‌دا كه‌ ته‌نها خوا ئه‌و كارانه‌ ده‌كات و خوایه‌كی دیكه‌ی له‌گه‌ڵدا نییه‌: جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَاراً وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَاراً وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزاً [النمل:٦١]

وه‌ هه‌روه‌ها فه‌رمووده‌ی خوا: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [البقرة:٢١].

هه‌روه‌ها له‌‌ سووره‌تی (الانعام)دا كه‌ ده‌فه‌رموێت: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ [الأنعام:٤٦] ] اهـ.

شه‌رح و ڕاڤه‌كردن:
دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ قورئانی پیرۆز پڕیه‌تی له‌ باسكردن و بڕیاردانی ته‌وحیدی په‌روه‌ردگارێتی، كه‌ هه‌ر ته‌نها خوا –سبحانه‌وتعالی- به‌دیهێنه‌رو ڕۆزیده‌رو مرێنه‌رو ژیێنه‌رو زیان لابه‌رو سوود گه‌یه‌نه‌ره‌، ئه‌و زاته‌ی كه‌ كاره‌كان ڕێك ده‌خات، ئه‌وه‌ی دێ به‌ هاواری لێ قه‌وماو و هاواركه‌ره‌وه‌، دێ به‌ هانای زۆر بۆ هاتووه‌وه‌، زه‌ره‌رو زیان هه‌ڵده‌گرێ له‌سه‌ر كه‌سێك كه‌ لێی بپاڕێته‌وه‌و داوای لێ بكات..، وه‌ جگه‌ له‌مانه‌ش له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی په‌وره‌ردگارێتی، له‌وانه‌ كه‌ زانینی غه‌یبی ڕه‌هاو بێ سنوور هه‌ر ته‌نها لای خوایه‌، وه‌ له‌وانه‌: مافی یاسادانان بۆ مرۆڤه‌كان له‌ ئایین و ‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی دنیادا له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌وه‌، شتانی تری زۆریش كه‌ پێویستی ئه‌م ته‌وحیده‌ن به‌ڵكوو له‌ داهاتودا بێته‌ ڕێمان ان شاء الله.

- قورئان پڕیه‌تی له‌ باسكردنی ئه‌م ته‌وحیده‌ به‌ڵام نه‌ك به‌ ته‌نهاو به‌جیا، وه‌ نه‌ك له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌ وه‌ك كارێكی تازه‌ دانی پێدا بنێت، به‌ڵكوو به‌ هاوه‌ڵگیران ده‌ڵێت: ئا ئه‌وه‌ی ئێوه‌ باوه‌ڕتان پێیه‌تی و دانی پێدا ده‌نێن، پێویستی ده‌كات له‌سه‌رتان كه‌‌ دان بنێن به‌و شتانه‌ی تێیدا له‌ كێشمه‌كێشم و ناكوكیدان، موشریكه‌كان ململانێ و كێشه‌یان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بوو كه باوه‌ڕیان نه‌بوو‌ ‌ ته‌نها هه‌ر خوا په‌رستراو بێت، وه‌ هه‌ر ئه‌و به‌ ته‌نها هاوارلێكراو و ئومێدپێكراو بێت، ترس و ئومێد ته‌نها هه‌ر له‌و زاته‌ بێت، جه‌نگی نێوان ئه‌مان و پێغه‌مبه‌ره‌كانیان له‌م ته‌وره‌یه‌دا خۆی ده‌بینییه‌وه‌.

هاوه‌ڵگیران و خاوه‌نانی كتێب باوه‌ڕیان وابوو كه‌ جگه‌ له‌ خوا ده‌سه‌ڵاتێكی تریش هه‌یه‌ حه‌ڵاڵ و حه‌رام بكات، خوای گه‌وره‌ ده‌یانگرێت و ئیلزامیان ده‌كات به‌وه‌ی كه‌ ته‌نها هه‌ر خۆی بوونه‌وه‌رو مرۆڤی دروست كردووه‌ و هه‌ر ته‌نها خۆشیه‌تی یاساو شه‌ریعه‌تیان بۆ داده‌نێ، وه‌ هه‌ر ته‌نها ئه‌ویشه‌ كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر به‌نده‌كان گه‌ردن كه‌چ و گوێڕایه‌ڵی بن، نابێت هیچ كه‌سێكی جگه‌ له‌و بكرێته‌ خواو په‌رستشی بۆ بكرێت، وه‌ك ڕوو به‌ خاوه‌نانی كتێب كه‌ هاوه‌ڵ بۆ خوا داده‌نێن له‌ شه‌ریعه‌ت و یاساداناندا ده‌فه‌رموێت: اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ [التوبة:٣١] [(گاورو جوو) حاخام و قه‌شه‌كانی خۆیان كردۆته‌ په‌روه‌ردگاری خۆیان له‌ جیاتی خوا (ملكه‌چ و فه‌رمانبه‌رداریانن، ئه‌وانیش به‌ ئاره‌زووی خۆیان شتیان بۆ حه‌ڵاڵ یان حه‌رام ده‌كه‌ن)]،وه‌ هه‌روه‌ها ده‌فه‌رموێت: وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّه... تاكو ده‌فه‌رموێت: فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْض.. پاشان ده‌فه‌رموێت: لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْض.. [الشورى:١٠-١٢] (٥)

كه‌سێك ئاسمانه‌كان و زه‌وی هێناوه‌ت بوون و خۆڕسكی كردوون، ده‌سه‌ڵاتی ئاسمانه‌كان و زه‌وی به‌ ده‌سته‌، هه‌ر ئه‌و زاته‌یه‌‌ به‌ ته‌نها مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویدا یاساو ده‌ستوور دابنێت، شوێن‌ شه‌رع و یاسایه‌كه‌ی بكه‌وین فه‌رمانه‌كانی گوێڕایه‌ڵی بكرێن.

- له‌ په‌ڕاوی خوادا زۆرێك له‌و ئایه‌تانه‌ هه‌ن كه‌ ئه‌م مانایه‌نه‌ بیر بێننه‌وه و‌ پاشان بیبه‌ستنه‌وه‌ به‌ ته‌وحیدی خوایه‌تییه‌وه‌، كه‌ له‌وانه‌ ئه‌م ئایه‌تانه‌ی له‌ سووره‌تی (النمل)دان، خوای متعال ده‌فه‌رموێت: ‌ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ [النمل:٥٩].

پاشان پێنج ئایه‌ت دێنێت كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یه‌ن به‌: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ كۆتاییان دێت،... خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ [النمل:٦٠] تاكو ده‌فه‌رموێت: أَمَّنْ يَبْدأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [النمل:٦٤]. (٦)

له‌م سووره‌ته‌دا پاش ئه‌وه‌ی باس له‌ گه‌لی فیرعه‌ون ده‌كات كه‌ چۆن پێغه‌مبه‌ر مووسایان به‌ درۆ ده‌زانێ و كوفری جحوود و نكوولیان هه‌بوو: وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوّاً [النمل:١٤] پاش ئه‌وه‌ی باسی‌ باوه‌ڕنه‌هێنانی گه‌لی سه‌به‌‌ء و چیرۆكی خه‌ڵكی یه‌مه‌ن ده‌كات –ئه‌وانه‌ی كه‌ پاشاكه‌یان به‌لقیس بوو له‌گه‌ڵ سوله‌یماندا بوو سه‌لامی لێ بێت- پاشان هاتنه‌ ناو ئایینی خواوه‌، وه‌ پاش ئه‌وه‌ی باسی به‌ درۆزانینی گه‌لی سه‌موود ئه‌كات بۆ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یان، پاشان باس له‌گه‌ڵی لووت و له‌ناوبردنیان ده‌كات، ئه‌م ئایه‌تانه‌ پاش به‌سه‌رهات و له‌ناوبردنی ئه‌وان دێن، جا لێره‌وه‌ ده‌زانین كه‌ بابه‌ته‌كه‌ هه‌مووی بۆ ڕۆشنكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ر ته‌نها خوا په‌رستراوه‌، هه‌ر ئه‌و زاته‌ گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چ بۆ كراوه‌، وه‌ دروست نییه‌ كه‌ هیچێك له‌ گوێڕایه‌ڵی و به‌ندایه‌تی و نزیك بوونه‌وه‌ بۆ جگه‌ له‌و زاته‌ له‌ هیچ كه‌سێكی تر بكرێت و بكرێته‌ هاوه‌ڵ و هاوبه‌شی -سبحانه‌وتعالی-.

ئه‌م نموونانه‌یان بۆ دێنێته‌وه و‌ بۆیان ڕوون ده‌كاته‌وه: ئێوه‌ كه‌ ده‌ڵێن: هیچ كه‌سێك ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروست نه‌كردووه‌ خوا نه‌بێت، وه‌ هیچ كه‌سێك باران له‌ ئاسمانه‌وه‌ نابارێنێت و ئه‌م هه‌موو گژو گیاو چیمه‌ن و باخچه‌ جوانانه‌ زیندوو ناكاته‌وه‌ خوا نه‌بێت، ئێوه‌ كه‌ باوه‌ڕتان به‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ هه‌یه‌، ئیتر خوای گه‌وره‌ پاش ئه‌وانه‌ وه‌ك پرسێارێكی ئینكاریی له‌سه‌ریان ده‌فه‌رموێت: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ واته‌: ئایا هیچ خوایه‌ك له‌گه‌ڵ خوادا ئه‌م كارانه‌ی كردووه‌، تاكو بیپه‌رستن له‌گه‌ڵ خواداو بیكه‌نه‌ هاوه‌ڵ و هاوبه‌شی خوا، چونكه‌ ئه‌گه‌ر خوایه‌كی تر جگه‌ له‌و به‌شداری له‌ دروستكردن و هێنانه‌بوونی ئه‌م كارانه‌دا كردووه‌، ئه‌وه‌ دروسته‌‌ بیپه‌رستن و به‌ندایه‌تی بۆ بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێوه‌ دان ئه‌نێن به‌وه‌دا كه‌ هه‌ر ته‌نها خۆی: تاكه‌ له‌ دروستكردنی ئاسمانه‌كان و زه‌ویدا، وه‌ ته‌نهایه‌ له‌وه‌ی كه‌ زه‌وی كردۆته‌ جێگه‌ی ژیان و سره‌وتن، ڕووبارو كانیاوی تێدا داناوه‌، شاخه‌كانی بۆ داناوه‌و له‌ نێوان دوو ده‌ریادا نێوه‌ندو په‌رده‌ی داناوه‌، وه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ به‌ ته‌نها كه‌ له‌ تاریكاییه‌كانی ده‌ریاو وشكانیدا هیدایه‌ت ده‌دات و ڕێ ڕۆشن ده‌كاته‌وه‌، وه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ زه‌ره‌رو زیان له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ لاده‌بات كه‌ هاواری لێ ده‌كات، ئه‌گه‌ر ئێوه‌ باوه‌ڕتان به‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ هه‌یه‌، ده‌ی له‌سه‌رتان به‌ پێوست ده‌گه‌ڕێت كه‌ ته‌نها هه‌ر ئه‌ویش بپه‌رستن و به‌ندایه‌تیتان هه‌ر بۆ ئه‌و زاته‌ بێت، هیچ كه‌سێكی تر جگه‌ له‌و نه‌په‌رستن، هاوارو پاڕانه‌وه‌تان، نوێژتان، سه‌ربڕینتان، نه‌زرتان، بۆ هیچ كه‌سێكی تر نه‌بێت جگه‌ له‌ خوای تاك و ته‌نهاو بێ هاوتا.

لێكدانه‌وه‌ی دروست بۆ فه‌رمووده‌ی خوای گه‌وره‌: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّه
دانه‌ر ده‌فه‌رموێت: كاره‌كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ نییه‌ كه‌ هه‌ندێ له‌ ڕاڤه‌كه‌رانی ئایه‌ته‌كه‌ تێیدا كه‌وتونه‌ هه‌ڵه‌وه‌ و وا داده‌نێن كه‌ سیاقی ئایه‌ته‌كه له‌وێدا‌ كۆتایی هاتبێت‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی مانای فه‌رمووده‌كه‌: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّه ِ ئه‌وه‌ بێت كه‌ ئایا هیچ هاوه‌ڵێك بۆ خوا هه‌یه‌؟

جا ئه‌م ڕووه‌ هه‌ڵه‌یه‌ چونكه‌ وته‌كه‌‌ ده‌بێت هه‌موو به‌ یه‌كه‌وه‌ بخوێنرێته‌وه‌ لێك بدرێته‌وه‌، به‌ نموونه‌ ده‌ڵێین: أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّه [النمل:٦٠] ته‌قدیره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌: ئایا هیچ خوایه‌ك له‌گه‌ڵ خوادا هه‌بوو ئه‌م كارانه‌ی كردبێت؟!

بێ گومان وه‌ڵامه‌كه‌یان ئه‌مه‌ ده‌بێت كه‌: نه‌خێر، ئه‌مه‌ش پرسیاری ئینكاریكردنه‌و هه‌ر ئه‌م ڕووی ته‌فسیری ئایه‌ته‌كه‌‌ سه‌حیح و دروسته‌، به‌ڵام ڕووه‌ هه‌ڵه‌كه‌‌ ئه‌وه‌یه‌ وا گومان ببرێت كه‌ ئایه‌ته‌كه‌ ده‌ڵێت: أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا [النمل:٦٠] ئیتر ته‌واو بێت و لێره‌دا كۆتایی پێ بێنیت.
پاشان بڵێیت: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ وه‌ك ئه‌وه‌ی پرسیارێكی تازه‌ بێت بڵێت: ئایا خوا هاوه‌ڵی هه‌یه‌؟
جا ئه‌م ڕووه‌ هه‌ڵه‌یه‌ چونكه‌ شه‌ریك و هاوه‌ڵ بۆ خوا جێگیر ده‌كه‌ن، وه‌ خوای گه‌وره‌ پرسیاریان لێ ناكات له‌وه‌ی كه‌ ئایا هاوه‌ڵی هه‌یه‌ یان نا؟

واته‌ ته‌نها پرسیاری ڕووت و هیچی تر، به‌ڵكوو تاكه‌ مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌: كه‌ ئایا هیچ خوایه‌كی تر جگه‌ له‌ خوا ئه‌م كارانه‌ی كردووه‌ تاكو ئێوه‌ جگه‌ له‌و بیپه‌رستن؟ جا ئه‌گه‌ر وتتان: نه‌خێر، جگه‌ له‌و هیچ خوایه‌كی تر نییه‌ ئه‌م كارانه‌ی كردبێت، به‌ڵكوو ته‌نها كارو كرده‌وه‌ی خوا خۆیه‌تی، كه‌واته‌ ئه‌و شه‌ریك و هاوه‌ڵانه‌ی ئێوه‌ له‌ جیاتی خوا په‌رستشیان بۆ ده‌كه‌ن، گشتی به‌تاڵ و بێ بنه‌مایه‌و هاوه‌ڵگیرییتان بۆ خوا به‌تاڵه‌، ئه‌مه‌یه‌ ئه‌و مه‌به‌سته‌ی ئایه‌ته‌كه‌ ده‌یه‌وێت بیگه‌یه‌نێت.

وه‌ هه‌روه‌ك خوا –سبحانه‌وتعالی- ده‌فه‌رموێت: أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرَى [الأنعام:١٩] جا ئه‌وان گه‌واهی ئه‌ده‌ن، به‌ڵام تۆ: قُلْ لا أَشْهَد واته‌: ئه‌وان شایه‌تی ئه‌وه‌ ئه‌ده‌ن كه‌ چه‌ند خوایه‌كی دیكه‌ له‌گه‌ڵ خوادا هه‌ن و جگه‌ له‌ خوا هاوار له‌ چه‌ند خوایه‌كی دیكه‌ش ئه‌كه‌ن، وه‌ پرسیاره‌كه‌ لێره‌دا بۆ ئینكاریكردن و نكوولی له‌سه‌ر كردنیانه‌، چۆن باوه‌ڕتان هه‌یه‌و دانی پێدا ده‌نێن كه‌ هیچ كه‌سێكی تر جگه‌ له‌ خوا ئه‌م كارانه‌ی پێشووی نه‌كردووه‌ به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ندایه‌تی بۆ جگه‌ له‌ خوا ده‌كه‌ن و هاوار له‌ جگه‌ له‌ خوا ده‌كه‌ن –سبحانه‌وتعالی-؟!

- پاشان دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت هه‌روه‌ها باس له‌و ئایه‌تانه‌ ده‌كات كه‌ له‌ سووره‌تی (البقرة)دان- كه‌ وتمان یه‌كه‌م فه‌رمانن له‌ قورئاندا هاتبن- له‌وانه‌ فه‌رمووده‌ی خوای گه‌وره‌: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [البقرة:٢١].

‌ سووره‌تی (البقرة) یه‌كه‌م‌ سووره‌تێك بوو له‌ مه‌دینه‌ هاته‌ خوارێ، له‌ گه‌وره‌ترین سووره‌ته‌كانی قورئانه‌، ئه‌ویش چونكه‌ گه‌وره‌ترین ئایه‌تی له‌ كتێبی خوادا له‌ خۆ گرتووه‌ كه (آية الكرسي)یه‌، هه‌روه‌ها كه‌ چه‌نده‌ها حوكم و فه‌رمانی گه‌وره‌ و مانای پیرۆزی تێدایه‌، هه‌روه‌ك له‌ فه‌رمووده‌ی سه‌حیحدا هاتووه‌: {لا تستطيعها البطلة}(٥) واته‌: ساحیرو فالچییه‌كان توانایان به‌سه‌ریدا نییه‌، وه‌: {الشيطان يفر من البيت الذي يسمع سورة البقرة تقرأ فيه} (٦)
واته‌: [شه‌یتان له‌و ماڵه‌ ڕاده‌كات كه‌ ده‌بیسێت سووره‌تی (البقرة)ی تێدا ده‌خونرێت].

سووره‌تی (البقرة) یه‌كه‌م سووره‌ته‌‌ له‌ مه‌دینه‌ هاتبێته‌ خوارێ، له‌ كردنه‌وه‌ی قورئاندا و دوای فاتیحه‌ هاتووه‌، له‌ سه‌ره‌تای سووره‌ته‌كه‌دا خوای گه‌وره‌ سیفه‌تی قورئانی پیرۆزی تێدا هێناوه‌، پاشان سیفاتی ئیمانداران، پاشان دووڕووه‌كان، پاشان بێباوه‌ڕان، ئیتر پاش ته‌واو بوونی سیفاتی دووڕووه‌كان به‌م فه‌رمانه‌ هه‌موو مرۆڤه‌كان ده‌دوێنێت و یه‌كه‌م فه‌رمانه‌ له‌ قورئانداو خیتاب و دواندنی به‌ يَا أَيُّهَا النَّاسُ ده‌ست پێ ده‌كات كه‌ بۆ هه‌موو خه‌ڵكی سه‌رزه‌ییه‌ به‌ گشتی و ڕوویان تێ ده‌كات و ده‌فه‌رموێت: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [البقرة:٢١].

فه‌رمانی به‌ هه‌موو خه‌ڵكی داوه‌ كه‌ بیپه‌رستن و هیچ هاوه‌ڵێكی بۆ بڕیار نه‌ده‌ن، چونكه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ كه‌ دروستی كردوون، الَّذِي خَلَقَكُمْ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ر ئه‌و دروستی كردوون، وه‌ هه‌ر ئه‌و ئه‌وانه‌ی پێش ئێوه‌شی دروست كردووه‌، ئه‌مه‌ شتێكی به‌ڵگه‌نه‌ویست و به‌دیهییه‌، كارێكه‌ لای ئێوه‌وه‌ بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌و جێگیر بووه‌؛ كه‌واته‌ به‌ ته‌نها هه‌ر ئه‌و بپه‌رستن و هاوه‌ڵی بۆ بڕیار مه‌ده‌ن و به‌ندایه‌تییان ته‌نها بۆ ئه‌و زاته‌ بكه‌ن -سبحانه‌وتعالی-.

وه‌ له‌و ئایه‌ته‌ش كه‌ له‌سووره‌تی (الانعام)دایه‌: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ [الأنعام:٤٦] ئه‌زانن و دان به‌وه‌دا ده‌نێن كه‌ هیچ كه‌سێك ناتوانێت ئه‌وانه‌یان بۆ بێنێت جگه‌ له‌ خوا، وه‌ هه‌ر خوایه‌ ڕۆزییان ئه‌دات و ئه‌یانژیێنێت.
جا ئه‌مه‌ ڕۆشن و ڕوونی ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌ر ئایه‌تێك له‌م جۆره‌‌ قورئاندا هاتبێت –له‌وانه‌ش ئه‌و ئایه‌تانه‌ی له‌ سووره‌تی (النمل)دا هاتوون- ته‌نها مه‌به‌ست پێیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ ماده‌م باو‌ه‌ڕتان هه‌یه‌ كه‌ خوا له‌ دروستكرن (الخلق)دا هیچ هاوه‌ڵی نییه‌، ئیتر بۆچی له‌ به‌ندایه‌تی و په‌رستشتاندا شیرك و هاوبه‌ش بۆ خوا بڕیار ده‌ده‌ن؟ ئه‌مه‌ ناواخنی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت باسی كردووه‌و ڕوونی كرده‌وه‌.







ــــــــــــــــــــــــــــــــ
(١) رواه الترمذي (٢٣١٢)، وابن ماجة (٤١٩٠) عن أبي ذر . [إني أرى مالا ترون وأسمع مالا تسمعون إن السماء أطت وحق لها أن تئط ما فيها موضع أربع أصابع إلا وملك واضع جبهته ساجدا لله والله لو تعلمون ما أعلم لضحكتم قليلا ولبكيتم كثيرا وما تلذذتم بالنساء على الفرشات ولخرجتم إلى الصعدات تجأرون إلى الله والله لوددت أني كنت شجرة تعضد.]
(٢) البخاري (٢٧٣٢، ٣٨٥٥)، مسلم (١٣٩٣) عن أنس .
(٣) رواه مسلم (٢٨٦٥) من حديث عياض بن حمار [إن ربي أمرني أن أعلمكم ما جهلتم مما علمني يومى هذا كل مال نحلته عبدا حلال وإني خلقت عبادي حنفاء كلهم وإنهم أتتهم الشياطين فاجتالتهم عن دينهم وحرمت عليهم ما أحللت لهم وأمرتهم أن يشركوا بي ما لم أنزل به سلطانا وإن الله نظر إلى أهل الأرض فمقتهم عربهم وعجمهم إلا بقايا من أهل الكتاب وقال إنما بعثتك لأبتليك وأبتلى بك وأنزلت عليك كتابا لا يغسله الماء تقرؤه نائما ويقظان وإن الله أمرني أن أحرق قريشا فقلت رب إذا يثلغوا رأسي فيدعوه خبزة قال استخرجهم كما استخرجوك واغزهم نغزك وأنفق فسننفق عليك وابعث جيشا نبعث خمسة مثله وقاتل بمن أطاعك من عصاك قال وأهل الجنة ثلاثة ذو سلطان مقسط متصدق موفق ورجل رحيم رقيق القلب لكل ذي قربى ومسلم وعفيف متعفف ذو عيال قال وأهل النار خمسة الضعيف الذي لا زبر له الذين تبعا لا يتبعون أهلا ولا مالا والخائن الذي لا يخفى له طمع وإن دق إلا خانه ورجل لا يصبح ولا يمسي إلا وهو يخادعك عن أهلك ومالك وذكر البخل أو الكذب والشنظير الفحاش ولم يذكر أبو غسان في حديثه وأنفق فسننفق عليك]
(٤) رواه البزار في كشف الأسرار (٢١٩٠)، والحاكم في المستدرك(٢/٤٤٢) عن ابن عباس.
(٥) فَاطِرُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَمِنْ الأَنْعَامِ أَزْوَاجاً يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ (١١) لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٢) واته‌: [بێگومان هه‌ر ئه‌و زاته‌ به‌دێهێنه‌ری ئاسمانه‌كان و زه‌وییه‌، هه‌ر له‌ خۆتان هاوسه‌رانی بۆ سازاندوون، له‌ ئاژه‌ڵ و مه‌ڕو ماڵاتیش جووت، نێرو مێی بۆ فه‌راهه‌م هێناون، له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ زاووزێ ده‌كه‌ن و زۆر ده‌بن بۆتان، هیچ شتێك نییه‌ له‌ وێنه‌ی ئه‌و زاته‌، هیچ شتێك له‌و ناچێت، هه‌ر ئه‌ویش بیسه‌رو بینایه‌ * جڵه‌وی هه‌موو ئاسمانه‌كان و زه‌وی به‌ده‌ستی ئه‌و زاته‌یه‌، ڕزق و ڕۆزی فراوان ده‌كات بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ بیه‌وێت، یان كه‌می ده‌كات و سنوورێكی بۆ داده‌نێت، به‌ڕاستی ئه‌و خوایه‌ به‌ هه‌موو شتێك زانایه‌].
(٦) [قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ * أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ السَّمَاء مَاء فَأَنبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَّا كَانَ لَكُمْ أَن تُنبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ * أَمَّن جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ * أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ * أَمَّن يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَن يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ * أَمَّن يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاء وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ * قُل لَّا يَعْلَمُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ] [النمل: ٥٩-٦٥]
(٧) رواه مسلم (٨٠٤)، وأحمد (٥/ ٣٤٨،٣٥٢) ، والدارمي (٢/ ٤٥٠،٤٥١) من حديث أبي أمامة الباهلي .
فه‌رمووده‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌یه‌: اقرأوا القرآن فإنه يأتي يوم القيامة شفيعا لأصحابه، اقرأو الزهراوين، البقرة وسورة آل عمران، فإنهما تأتيان يوم القيامة كأنهما غمامتان، أو كأنهما غيايتان أو كأنهما فرقان من طير صواف تحاجان عن صاحبهما اقرأو سوورة البقرة، فإن أخذها بركة وتركها حسرة، ولا تستطيعها البطلة.
(٨) رواه مسلم (٧٨٠) من حديث أبي هريرة .
فه‌رمووده‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌: [لا تجعلوا بيوتكم مقابر، فإن الشيطان يفر من البيت الذي يسمع سوورة البقرة تقرأ فيه.]