حوكمی نوێژنه‌كه‌ر
نوێژكردن ڕوكنی دووه‌مه‌ له‌ ڕوكنه‌كانی ئیسلام كه‌ له‌دوای شایه‌تمانه‌كانه‌وه‌ دێت. فه‌زڵ و گه‌وره‌ییی نوێژه‌ كه‌ جگه‌ له‌ ڕوكنه‌كانی تر ته‌نها ئه‌میان له‌ ئاسمانه‌وه‌ فه‌رزكراوه‌، چونكه‌ بنه‌ڕه‌تی نوێژ واتای په‌یوه‌ندیی نێوان خودا و به‌نده‌كانی ئه‌گه‌یه‌نێ؛ له‌ زمانی عه‌ره‌بیش پێی ئه‌گوترێت (صلاة) واته‌ په‌یوه‌ندیی نێوان خودا و ئه‌و كه‌سه‌.
هه‌ڵبه‌ت قسه‌ی زۆر سه‌باره‌ت به‌ حوكمی نوێژنه‌كه‌ر گوتراوه‌، له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئاڵۆزكاوییه‌ی ئه‌مڕۆ كه‌ هه‌ق و ناهه‌ق به‌زه‌حمه‌ت لێك بژار ئه‌كرێن و جیا ئه‌كرێنه‌وه‌؛ جا بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ق به‌ هه‌ق بناسرێ‌ و ناهه‌قیش به‌ ناهه‌ق، پێویسته‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ لای زانایان و ڕا و بۆچوونیان سه‌باره‌ت به‌م حوكمه‌ وه‌ربگرین. چون خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: فَاسْأَلوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُون. [النحل: ٤٣]. واته‌ له‌ شاره‌زایانی ئه‌م دینه‌ بپرسن ئه‌گه‌ر نازانن.
بۆ ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ی بۆ به‌نده‌ ڕوون بۆته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ حوكمی نوێژنه‌كه‌ر هه‌ر ئه‌م كتێبه‌ی (ابن قیم الجوزية)یه‌ به‌ ناونیشانی (الصلاة و حكم تاركها) كه‌ پێموایه‌ تا ئێستا باشترین كتێبه‌ سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌‌ نووسرابێت. ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌ش پوخته‌ی حوكمی نوێژنه‌كه‌ره‌ كه‌ هه‌ر له‌م كتێبه‌ سوودی لێ بینراوه‌.

ڕقه‌به‌رایه‌تی‌ یان نكوڵیكردن له‌فه‌رزییه‌تی‌ نوێژ كوفره‌ و پێی له‌ ئیسلام ده‌رده‌چیت. كه‌ ئه‌مه‌ ڕای‌ تێكڕای‌ پێشه‌وایانی‌ ئیسلامییه‌. به‌لاَم ئه‌و كه‌سه‌ی‌ كه‌ نایكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باوه‌ڕیشی‌ پێی هه‌یه‌، كه‌چی‌ له‌به‌ر ته‌مه‌ڵی‌ یان سه‌رقاڵی‌ نوێژی نه‌كرد! هه‌ڵبه‌ت ئه‌مانه‌ش فه‌رمووده‌ی‌ (صحیح)ی‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) ئه‌یانگرێته‌وه‌ كه‌ كافرن و پێی له‌ ئیسلام ده‌رئه‌چن. هێندێ‌ له‌م فه‌رمووده‌ دروستانه‌ش ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ن.

١- بين الرجل وبين الكفر ترك الصلاة. (رواه مسلم وابو داود عن جابر). واته‌: له‌نێوان مسوڵمان و كوفر نوێژ نه‌كردنه‌؛ یانی كه‌سه‌كان به‌ نوێژكردن دێنه‌ ڕیزی مسوڵمانان.
٢- العهد الذى بيننا وبينهم الصلاة ، فمن تركها فقد كفر. (رواه احمد واصحاب السنن). واته‌: ئه‌و به‌ڵێنه‌ی له‌نێوان ئێمه‌ و ئه‌وانه‌ نوێژه‌، ئه‌وه‌ی وازی لێ بهێنێت كافره‌.
٣- من حافظ عليها كانت له نوراً وبرهاناً ونجاةً يوم القيامة، ومن لم يحافظ عليها لم تكن له نوراً ولابرهاناً ولا نجاةً يوم القيامة، وكان يوم القيامة مع قارون وفرعون وهامان وابى بن خلف. (رواه احمد والطبرانى وابن حبان، واسناده جيد). واته‌: هه‌رکه‌سێ پارێزگاری له‌ نوێژ بکا (واته‌: نوێژه‌كانی بكات) ئه‌وا ڕووناكی‌ و هه‌قبینی‌ پێ‌ ئه‌به‌خشرێت و له‌ ناڕه‌حه‌تییه‌كانی ڕۆژی دواییش ڕزگاری ئه‌بێت، ئه‌وه‌ی كه‌ پارێزگاریشی لێ نه‌كات (واته‌: ڕاینه‌په‌ڕێنێت) ئه‌وا نه‌ ڕووناكی‌ و نه‌ هه‌قیشی پێ‌ ئه‌دا و نه‌ ڕزگاریشی ئه‌بێ‌ له‌ ڕۆژی دوایی. وه‌ له‌ ڕۆژی‌ دواییش له‌گه‌ڵ فیرعه‌ون و هامان و ئوبه‌ی‌ كوڕی‌ خه‌ڵه‌ف حه‌شر ئه‌كرێت.
لێره‌دا (ابن القیم) - به‌ڕه‌حمه‌تبێت- هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌ڕه‌ته‌شه‌ ئه‌ڵێت ئه‌وه‌ی‌ كه ‌نوێژ ناكا یان ماڵه‌كه‌ی یان موڵكه‌كه‌ی‌ یان ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ سه‌رقاڵی‌ كردووه‌ كه‌ نوێژێ‌ نه‌كات، ئه‌وكاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ماڵه‌كه‌ی‌ سه‌رقاڵی‌ كردبێ‌ ئه‌وا له‌گه‌ڵ‌ قارووندا حه‌شر ئه‌كرێ. ئه‌وه‌ی‌ كه‌ موڵكه‌كه‌ی‌ سه‌رقاڵی‌ كردبێ،‌ ئه‌وا له‌گه‌ڵ فیرعه‌وندا حه‌شر ئه‌كرێ.‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ سه‌رقاڵی‌ كردبێ‌، ئه‌وا له‌گه‌ڵ هاماندا حه‌شر ئه‌كرێ‌. ئه‌وه‌یش كه‌ بازرگانییه‌كه‌ی‌ سه‌رقاڵی‌ كردبێ‌، ئه‌وا له‌گه‌ڵ ئوبه‌ی‌ كوڕی‌ خه‌ڵه‌ف كۆ ئه‌كرێت و حه‌شر ئه‌كرێ. (خوا په‌نامان بدات).

بۆ به‌ڵگه‌ی زیاتریش هه‌مدیس زانایان قسه‌یان هه‌یه‌، له‌وانه‌:
شه‌قیقی‌ عوقه‌یلی‌ -به‌ڕه‌حمه‌ت بێت- ئه‌ڵێت: هاوه‌ڵانی‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) شتێكیان نه‌ئه‌بینی‌ ته‌رككردنی‌ كوفر بێجگه‌ له‌ نوێژنه‌كردن؟! (رواه الترمذى والحاكم وصححه على شرط الشيخين).

موحه‌ممه‌دی‌ كوڕی‌ نه‌سر -به‌ڕه‌حمه‌ت بێت- ئه‌ڵێت: گوێم له‌ (اسحاق) بوو ده‌یگوت: له پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) گێڕدراوه‌ته‌وه‌ كه‌ فه‌رموویه‌تی‌: كه‌وا نوێژنه‌كه‌ر كافره‌؟! هه‌روه‌ها زانایان ئه‌ڵێن كه‌وا پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) فه‌رموویه‌تی‌: ان تارك الصلاة عمداً من غير عذر حتى يذهب وقتها كافر. واته‌: نوێژنه‌كه‌ری به‌ئه‌نقه‌ست و به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ عوزری‌ هه‌بێت تا كاتی نوێژ كۆتایی‌ دێت كافره‌.

(منذري‎‎‎‎) له‌ كتێبی‌ "الترغيب والترهيب"دا ئه‌ڵێ‌: تێكڕای‌ هاوه‌ڵان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ن كه‌وا نوێژنه‌كه‌ر به‌ئه‌نقه‌ست تاكوو كاته‌كه‌ی‌ كۆتایی‌ دێت كافره. له‌وانه‌ی‌ كه‌ ئه‌م ڕایه‌یان هه‌یه‌ ئه‌مانه‌ن: (عمر بن الخطاب، عبدالله بن مسعود، عبد الله بن عباس، معاذ بن جبل، جابر بن عبدالله، ابو الدرداء) -خوا لێیان ڕازی بێت-.
جگه‌ له‌ هاوه‌ڵانیش بریتین له‌: (احمد بن حنبل، اسحاق بن راهوية، عبدالله بن المبارك، النخعي، الحكم بن عتيبة، ابو ايوب السختيانى، ابو داود الطياليسى، ابو بكر بن ابى شيبة، زهير بن حرب وهتد...).

به‌ڵام ئه‌م فه‌رموودانه‌ی‌ كه‌ به‌ئاشكرا حوكمی‌ كوشتن ئه‌ده‌نه‌ سه‌ر نوێژنه‌كه‌ر بریتین له‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌:
١- عرى الاسلام وقواعد الدين ثلاثة، عليهن أسس الاسلام، من ترك واحدة منهن فهو بها كافر حلال الدم: شهادة ان لااله الا الله والصلاة المكتوبة، وصوم رمضان. (رواه ابى يعلى باسناد حسن عن ابن عباس). واته‌: كرۆكی‌ ئیسلام و بنچینه‌كانی‌ سێ‌ شتن كه‌ بریتین له‌ شایه‌دی‌ لااله الا الله و نوێژه‌ فه‌رزه‌كان و ڕۆژووی‌ ڕه‌مه‌زان.

له‌ڕیوایه‌تێكی‌ تردا ده‌فه‌رموێ‌: من ترك منهن واحدة بالله كافر ولا يقبل منه صرف ولا عدل، وقد حل دمه وماله. واته‌: هه‌ركه‌سێ‌ واز له‌ یه‌ك له‌وانه‌ بهێنێت، ئه‌وا كافره‌ به‌خوا و هیچ فه‌رز و سوننه‌تی‌ تری‌ لێ‌ وه‌رناگیرێ‌ و خوێن و ماڵیشی‌ حه‌ڵاڵ ئه‌بێت؟!

٢- أمرت ان أقاتل الناس حتى يشهدوا أن لا اله الا الله وان محمداً رسول الله، ويقيموا الصلاة ويؤتوا الزكاة فإذا فعلوا ذلك عصموا مني دماءهم واموالهم الا بحق الاسلام وحسابهم على الله عزوجل. (رواه البخاري ومسلم). واته‌: فه‌رمانم پێ‌ كراوه‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكا (واته‌: بێباوه‌ڕان) بكه‌م تاكوو شایه‌تی‌ ئه‌ده‌ن به‌وه‌ كه‌ غه‌یری‌ خوا كه‌سی‌ تر شیاوی‌ په‌رستن نییه ‌و موحه‌ممه‌دیش نێردراوی‌ خوایه‌، وه‌ نوێژ ئه‌كه‌ن و زه‌كاتیش ئه‌ده‌ن، ئه‌گه‌ر وایان كرد، ئه‌وا خوێن و ماڵیان له‌من حه‌رام ئه‌بێ‌، ته‌نها به‌ هه‌قی ئیسلام نه‌بێت، له‌ ڕۆژی دوایی حسێبیان لای خوایه‌.

٣- عه‌لی‌ كوڕی‌ ئه‌بووتالیب -خوا لێی ڕازی بێت- ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌له‌ یه‌مه‌ن بوو ڕۆژێ‌ هێندێ‌ له‌ تاڵانی‌ شه‌ڕی‌ به‌ ئه‌بی‌ سه‌عید ره‌وان كرد بۆلای‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) ئه‌ویش دابه‌شی‌ كرد به‌سه‌ر چوار كه‌سدا یه‌كێكیش پێی گوت ئه‌ی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ خوا (صلى الله عليه وسلم) له‌ خوا بترسه‌ ؟! ئه‌ویش فه‌رمووی‌ : ئایا من له‌ هه‌موو خه‌ڵكی‌ سه‌ر زه‌وی‌ شیاوتر نیم كه‌ له‌ خوابترسم ؟ پاشان پیاوه‌كه‌ ڕۆیشت و خالیدی‌ كوڕی‌ وه‌لید " خوا لێی ڕازی بێت " گوتی‌ :ئه‌ی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ خوا ، (نه‌چم له‌ گه‌رده‌نی‌ بده‌م؟ ئه‌ویش فه‌رمووی‌ نه‌خێر ، نه‌وه‌كو نوێژ كه‌ر بێت؟! خالیدیش گوتی‌: ئاخر چه‌ند پیاوی‌ وا هه‌ن كه‌ به‌زمان شتێ‌ ئه‌ڵێ‌ و به‌دڵیش شتی‌ تر. پێغه‌مبه‌ریش (صلى الله عليه وسلم) فه‌رمووی‌: من فه‌رمانم پێ‌ نه‌كراوه‌ كه‌ په‌رده‌ له‌سه‌ر دلاَن لابه‌رم یان سكیان هه‌ڵدڕم. (رواه البخارى ومسلم) .

ڕای‌ هێندێ‌ له‌ زانایان

زانایان و شه‌رعناسان سه‌باره‌ت به‌ نوێژنه‌كه‌ر هه‌ڵوێستیان به‌م جۆره‌ی‌ خواره‌وه‌ بووه‌:
١- (ابن سریج) -به‌ڕه‌حمه‌ت بێت- ئه‌ڵێ‌: به‌ شمشێرێكی‌ تیژ سه‌ری‌ ئه‌په‌ڕێنرێ.‌
٢- (ابن تيمية) -به‌ڕه‌حمه‌ت بێت- ئه‌ڵێ‌: گه‌ر كاتی‌ نوێژ هات و پێیان گوترا كه‌ نوێژ بكه‌ن و نه‌یانكرد، ئه‌وده‌م ئه‌كوژرێن.
٣- ئیمامی‌ ئه‌حمه‌د -به‌ڕه‌حمه‌ت بێت- ئه‌ڵی‌: به ‌نه‌كردنی‌ دوو نوێژ ئه‌و كه‌سه‌ ئه‌كوژرێت.

به‌ڵام زۆر له‌ زانایان ئه‌ڵێن
زۆر له‌ زانایانی‌ سه‌له‌ف و خه‌له‌ف به‌تایبه‌ت (ئه‌بو حه‌نيفه‌، مالیك و شافعی) ئه‌ڵێن: نوێژنه‌كه‌ر كافر نییه‌، به‌ڵكوو فاسیقه ‌و داوای‌ ته‌وبه‌ی‌ لێ‌ ئه‌كرێت، گه‌ر ته‌وبه‌ی‌ كرد و په‌شیمان بووه‌وه‌، ئه‌وده‌م حوكمی كوشتنی له‌سه‌ر هه‌ڵده‌گیرێت. ئه‌مه‌ش ته‌نها ڕای‌ ئیمامی‌ شافعی‌ و ئیمام مالیكه‌، به‌ڵام ئه‌بووحه‌نیفه‌ ئه‌ڵێ‌: ته‌نها زیندانی‌ ئه‌كرێ‌ و ئازادیش ناكرێ‌ تاكوو ته‌وبه‌ ئه‌كا و نوێژ ئه‌كات. وه‌ ئه‌و فه‌رموودانه‌یش كه‌ له‌سه‌ر ته‌كفیری‌ نوێژنه‌كه‌ریشه‌وه‌ هاتوون، ته‌نها له‌سه‌ر بێباوه‌ڕان به‌جێی ئه‌گه‌یه‌نن. هه‌روه‌ك خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ. [النساء: ١١٦] واته: خوای‌ گه‌وره‌ له‌ كه‌سێ‌ نابوورێ‌ كه‌ شه‌ریكی بۆ بڕیار دابێ، به‌ڵام له‌ تاوانی تر خۆش ئه‌بێت.

یان پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) ده‌فه‌رمووێ‌: يخرج من النار من قال لا اله الا الله، وفي قلبه وزن شعيرة من خير، ويخرج من النار من قال لا اله الا الله وفي قلبه وزن شعيرة من خير ويخرج من النار من قال لا اله الا الله وفي قلبه وزن برة من خير، ويخرج من النار من قال لااله الا الله وفي قلبه مثقال ذرة من خير. (اخرجه البخارى عن انس). واته‌: له‌ ئاگر ده‌رده‌چێ‌ ئه‌وكه‌سه‌ی‌ بڵیت (لا اله الا الله) و‌ له‌ دڵیشیدا به‌ ئه‌ندازه‌ی‌ ده‌نكه‌جۆیه‌ك چاكه‌ی‌ تێدا بێت، وه‌ له‌ ئاگر ده‌رده‌چێت ئه‌و كه‌سه‌ی‌ بڵێت (لا اله الا الله) و‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی‌ ده‌نكه‌هه‌رزنێك خێری‌ له‌ دڵا بێت، وه‌ له‌ ئاگر ده‌رده‌چێت كه‌سێ‌ بڵێت (لااله الا الله) و‌ به‌ قه‌د ئه‌ندازه‌ی‌ گه‌ردیله‌یه‌ك خێری‌ له‌ دڵدا بێت.

پوخته‌ی قسان
(ابن القيم) -به‌ڕه‌حمه‌ت بێت- ته‌رجیح به‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌دا و ئه‌ڵێت: ئه‌وه‌ی لای من سابت بێ‌ و حوكمی نوێژنه‌كه‌ری تیا ده‌ركه‌وێ‌ ئه‌وه‌یه‌ كه ناسینی هه‌ق له‌م مه‌سه‌له‌ به‌نده‌ به‌ ناسینی هه‌قیقه‌تی ئیمان و هه‌قیقه‌تی كوفر. چون كوفر و ئیمان به‌رامبه‌ر یه‌كن؛ ئه‌گه‌ر یه‌كیان ڕه‌ویه‌وه‌، ئه‌وی تریان زاڵ ئه‌بێت به‌سه‌ر ئه‌می تریاندا.
ئیمانیش بنه‌ڕه‌ته‌ و چه‌ندین پۆلی هه‌یه‌. هه‌ریه‌ك له‌ پۆله‌كان پێیان ئه‌گوترێت ئیمان. له‌وانه‌ نوێژ لقێكه‌ له‌ ئیمان، هه‌روه‌ها زه‌كات، حه‌ج، ڕۆژوو و كرده‌وه‌ ناوه‌كییه‌كان وه‌ك شه‌رم و پشتبه‌ستن به‌ خوا، ترسان له‌ خوا، تۆبه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای خوا تا به‌ كرده‌وه‌ی لادانی په‌رچ له‌سه‌ر ڕێگا كۆتایی به‌ لقه‌كانی ئیمان ده‌هێنرێت.
له‌م لقانه‌ هه‌یه‌ تیایدا ئه‌گه‌ر له‌ كه‌سێكدا مسۆگه‌ر نه‌بێت، ئه‌وا ئه‌و كه‌سه‌ له‌ ئیمان ده‌رئه‌چێت، وه‌ك لقی دوو شایه‌تمانه‌كه‌. به‌ڵام هه‌یشه‌ ئه‌گه‌ر جێبه‌جێ‌ نه‌كرێت ئه‌وه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تی ئیمان ده‌رناچێت، وه‌ك ئاخر لقیان كه‌ لادانی په‌رچه‌ له‌سه‌ر ڕێگا. كوفریش به‌هه‌مان شێوه‌یه ‌و لقی هه‌یه‌، وه‌كچۆن لقه‌كانی ئیمان ئیمانه‌ به ‌هه‌مان شێوه‌ لقه‌كانی كوفریش كوفرن، بۆ نموونه‌ شه‌رم و حه‌یا لقێكن له‌ ئیمان. له‌م سه‌ریشه‌وه‌ نه‌بوونی شه‌رم و حه‌یا لقێكن له‌ كوفر یان ڕاستگۆیی لقێكه‌ له‌ ئیمان، به‌ڵام درۆكردن لقێكه‌ له‌ لقه‌كانی كوفر. كه‌واته‌ نوێژ، زه‌كات، حه‌ج و ڕۆژوو بریتین له‌ لقه‌كانی ئیمان. ته‌رككردن و پشتتێكردنیشیان لقێكن له‌ كوفر.

سه‌ركۆنه‌ی خۆتان بکه‌ن‌ پێش ئه‌وه‌ی سه‌ركۆنه‌‌ بکرێن

له‌ سووده‌كانی نوێژی به‌كۆمه‌ڵ

ئاشكراكردنی تاوانه‌كان