ئه‌ده‌بی به‌ڕه‌ڵایی

ئیسلام جۆره‌ ئه‌ده‌ب و شیعرێكی له‌ژیانی موسڵمانان دابرِی، ئه‌و ئه‌ده‌ب و شیعره‌ی كه‌باسی خواردنه‌وه‌ی مه‌یی و رِابواردن و له‌شی ئافره‌ت و تاڵان یاگومان له‌به‌هه‌شت و دۆزه‌خ و زیندوبونه‌وه‌..هتد. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌ده‌ب و شیعری ئیسلامی سه‌ری هه‌ڵدا باس له‌برایه‌تیی وخۆشه‌ویستی وخۆشی به‌هه‌شت و سه‌رخستنی دینی خواو پاك راگرتنی خوره‌وشت وكۆمه‌ڵ وچه‌ندین بواری تر له‌پێش شاعیران و ئه‌ده‌ب دۆستان كرایه‌وه،‌ ئیسلام شیعر و ئه‌ده‌بی ئیسلامیانه‌ له‌قاڵبداو ئه‌رك وماف وسنوریشی بۆدیاری كرد.

فراوان بوونی ده‌وڵه‌تی ئیسلام چه‌ندین كلتورو ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وه‌ی تری تێكه‌ڵ به‌كۆمه‌ڵی ئیسلامی كرد، خه‌ڵكێك له‌وان دڵفراوانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامییان قۆزته‌وه‌و به‌رواڵه‌ت ئیسلامیان قبوڵ كرد، به‌ڵام ده‌ستبه‌رداری هه‌ڵه‌ی بۆچوونیان نه‌ببوون به‌رامبه‌ر مرۆڤ و بونه‌وه‌رو مردن و ژیان، گومان له‌ زیندوبوونه‌وه‌و به‌هه‌شت و دۆزه‌خ كێشه‌ له‌گه‌ڵ قه‌زاوقه‌ده‌ر ....هتد. له‌سه‌رده‌می عه‌باسییه‌كانیش ئه‌ده‌ب و فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی وه‌رگێردرایه‌ سه‌رزمانی عه‌ره‌بی، به‌تایبه‌ت ئه‌و كاته‌ی (الماَمون) داوای له‌حاكمی (صقلية) كردو كتێبه‌كانی كتێبخانه‌ی (صقلية) ی بۆ بنێرێ، سه‌ره‌تا حاكم پێیناخۆش بوو وتی له‌ده‌ستدانی ئه‌م كتێبانه‌ له‌ده‌ستدانی كلتور و مێژوێكه‌، به‌ڵام یه‌كێك له ‌دڵسۆزانی حاكم قه‌شه‌ی گه‌وره‌ی نه‌سرانییه‌كان وتی: (أرسلها إليه ، فوالله مادخلت هذه العلوم في أمة إلا أفسدتها)1 ئه‌م كتێبانه‌یان بۆبنێره،‌ سوێند به‌خوا ئه‌م زانستانه‌ بچنه‌ ناو هه‌ر میلله‌تێك تێكی ده‌ده‌ن.

(الماَمون) داوای له‌ (حنين كوري اسحق) 2 كر،د كه ‌دكتۆرێكی نه‌سرانی بوو، وه‌رگێرانی ئه‌م كتێبانه‌ بگرێته‌ ئه‌ستۆ.
وه‌رگێرانی فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی و كلتورو ئه‌ده‌بی ئه‌وان زه‌مینه‌یه‌‌كی ره‌خسان تا زه‌نده‌قه‌ یا ئه‌ده‌بی ئیلحاد به‌ره‌ڵایی بڵاو بێته‌وه‌.
له‌كۆمه‌ڵی موسڵمانان زه‌نده‌قه ‌و ئیلحاد؛ ناوه‌ ناوه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ زۆر جاریش بوون به‌ خاوه‌ن هێزێك و كێشه‌یان بۆ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ناوه‌ته‌وه،‌ ئه‌ده‌ب و شیعر بوارێكی به ‌پیتی زه‌ندیقه‌كان بووه،‌ هه‌وڵیان داوه ‌که‌ كوفر له‌چوار چێوه‌ی شیعردا بشارنه‌وه،‌ ئه‌و یاسایانه‌ ببه‌زێنن كه ‌ئیسلام بۆ رِه‌وشت ورِێكخستنی كۆمه‌ڵی داناوه‌.

له‌ناو كۆمه‌ڵی ئیسلامی چه‌ند شاعیرێكی زه‌ندیق سه‌ریان هه‌ڵدا که‌ داوای به‌زاندنی هه‌موو سنورێكیان ده‌كرد! خواردنه‌وه‌ی مه‌ی رِابواردن له‌گه‌ڵ ئافره‌ت گومان له‌زیندو بوونه‌وه‌ و بێرِێزی به‌رامبه‌ر موقه‌دده‌سات و شیعره‌كانی( بشاری كوری بورد و حه‌للاج و عومه‌ری كوری ره‌بیعه ‌و ئه‌بو عه‌لائی مه‌عه‌ری و ئه‌بو نه‌واس و ئیبن روشدو...) نموونه‌ی بۆچونه‌كانی ئه‌م تاقمه‌ سه‌رلێشێواوه‌ بوون.

ئه‌ده‌بی به‌ره‌ڵایی و دۆسته‌كانی ئه‌م ئه‌ده‌به‌ نامۆن له‌ كۆمه‌ڵی مرۆڤایه‌تی نه‌ك ته‌نها موسڵمانان به‌ڵكوو غه‌یره‌ موسڵمانیش دژایه‌تی شیعری به‌ره‌ڵای كردووه،‌ پێش ئیسلام و پێش له‌دایكبوونی عیسا (على نبينا و عليه الصلاة والسلام) قه‌یسه‌ری رۆم (أغسطس) 3 به‌تۆمه‌تی تێكدانی ره‌وشتی كۆمه‌ڵ و به‌زاندنی سنووری ئه‌ده‌ب و فه‌رمانی دورخستنه‌وه‌ی (أوفيد) 4 ی شاعیری د،ا دوای ئه‌وه‌ی دیوانی (هونه‌ری خۆشه‌ویستی) بڵاو كرده‌وه‌.

له‌دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌م چه‌ند عه‌ره‌بێكی عه‌ره‌ب په‌رست و رۆژهه‌ڵاتناسه‌ نه‌سرانییه‌كان، وه‌كو ( ته‌وفیق ئه‌لحه‌كیم و نه‌جیب مه‌حفوز و ته‌ها حوسێن و سه‌لامه‌ موسا.. زۆرانی تر ) هه‌وڵی نوێكردنه‌وه‌ی ئه‌ده‌ب وشیعری زه‌ندیقه‌كانیان داوه‌.
هه‌ر ئه‌م عه‌ره‌به‌ عه‌ره‌ب په‌رستانه‌شن بوون به‌ سه‌رچاوه‌ی فیكری خاوه‌نی ئه‌ده‌بی به‌ره‌ڵایی لای چه‌ند به‌ناو كوردێك! ده‌ستیان كرد به‌لاسایی كردنه‌وه‌ی عه‌ره‌به‌ بێبڕواكان و كتێبه‌كانی ئه‌وان وه‌رده‌گێڕنه‌ سه‌رزمانی كوردی نوسینه‌كانی (ته‌ها حوسێن و محمد ئه‌ركون و موحه‌مه‌د شه‌حرور و نه‌وال ئه‌لسه‌عداوی) سه‌رچاوه‌ی بیری ئه‌و چه‌ند كه‌سه‌ن.
هه‌ربۆیه‌ هه‌روه‌كو ئه‌وان هه‌وڵی نوێكردنه‌وه‌ی شیعره‌كانی زه‌ندیقه‌كان ده‌ده‌ن..
ئه‌وه‌ نییه‌ گه‌وره‌ی ( لاسایی كه‌ران )5 ده‌ستپێكی نوسینه‌كه‌ی شیعرێكی حه‌للاجه‌ و ده‌ستپێكی نوسینناساندنی نوسینه‌ وكورته‌ی بابه‌ته‌كه‌یه و‌ هێنانه‌وه‌ی شیعری حه‌للاج وكردنی به‌ده‌ستپێك، خۆشوبهاندنه‌ به‌حه‌للاج، یاڕازی بوونه‌ به ‌بیری ئه‌و، توبڵێی ئه‌و (لاسایی كه‌ره‌) خۆی پێ حه‌للاج بێ و ئه‌و خه‌ڵكه‌شی پێ خه‌ڵكی زه‌مانی (المقتدر) بێت؟
ئاخر حه‌للاج له‌سه‌ر زه‌نده‌قه‌ كوژرا، حوكمی ئیسلامی به‌سه‌را سه‌پێنرا، حه‌للاج خوَی پێ خوا بوو! فیرعه‌ونی لا بێتاوان بوو! هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و (لاسایی كه‌ره‌) باس له‌تاوانی فیرعه‌ونه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ناكات تاوه‌كو له‌رێبازی حه‌للاج ده‌رنه‌چێ.
فێڵمان لێده‌كات ده‌ڵێ (شیعر زادەی خەیاڵە و بە پێی لۆگیك لێك نادرێتەوە، لەوەیش گەڕێ كە هەر شیعرێك چەندان لێكدانەوە هەڵدەگرێت) ئه‌وه‌ شیعره‌ یا (سفسطة) یه؟ ‌ئاخر شاعیر به ‌شیعره‌كه‌ی په‌یامێك به‌و خه‌ڵكه‌ ده‌گه‌یه‌نێ و وشه‌ش قاڵبی مانایه‌، خۆ ئه‌گه‌ر وشه‌ مانا نه‌دت، یا هه‌ر وشه‌یه‌ك چه‌ند مانایه‌كی هه‌بوو، مه‌به‌ست بزر ده‌بێ و جوێن ومه‌دح تێكه‌ڵ ده‌بن، شیعر و هه‌ڕه‌شه‌ش وه‌ك یه‌كی لێدێ و كافر و بڕوادار مانای نامێنێ.
(مه‌له‌كه‌ری ) گۆمی ڵێله‌ بۆیه‌ ده‌ڵێ: (لێكدانەوەی شیعر، بواری شارەزایی و گوتارخوێن و پێشنوێژكار نییە).
خۆ ئه‌گه‌ر مه‌لاو حوجره‌ له‌شیعر دابڕی كورد شیعری نامێنێ.
هه‌نده‌ كورت بینه‌ واده‌زانێ (چوارسەد و حەفتاوچوار6 گوتارخوێن، پێشنوێژكار، مامۆستا و خوێندكاری زانستە ئایینییەكان)، ڕۆشه‌نبیرو مامۆستای زانكۆ له ‌مه‌به‌ستی نووسینی ئه‌و ناگه‌ن كه‌به‌ناوی شیعر بڵاوی كردۆته‌وه‌.
(خوا مێیه‌) چ مانایه‌ك هه‌ڵده‌گرێ له‌وه‌ زیاتر دانانی جنسی مێینه‌یه‌ بۆی (والعياذ بالله) وه‌گومان خستنه‌ سه‌ر (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ) ه‌.
(هەر شیعرێك چەندان لێكدانەوە هەڵدەگرێت) ئه‌مه‌شیان (لاسایی)یه‌كی تره‌ له ‌لاسایییه‌كانی ئه‌و(لاسایی كه‌ره‌)، ئه‌وه‌نییه‌ (محمد اركون) 7 ی پێشه‌وای ده‌ڵێ: وشه‌ له ‌زه‌مه‌نێك بۆ زه‌مه‌نێك مانای ده‌گۆرِێ واته‌ (كوفر) له ‌كۆن له‌گه‌ڵ (كوفر) له‌مرِۆ، دوو مانای لێكجودان، به‌ مه‌ش ڕێخۆش ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی بڵێن: هه‌رچی له ‌كۆنه‌وه ‌بۆمان هاتووه‌ له ‌شه‌رح و لێكدانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و زه‌مه‌نه‌ ناگونجێ، با به ‌لاوه‌ی نێین و رِابردوو داببرِین له‌ژیانمان، ئه‌وه‌ زه‌مه‌نی (الحداثة) 8 یه‌ با له‌سه‌ر ئه‌و هه‌نگاو نێین، مه‌به‌ستیان ڕوونه‌، ئیسلام لایان هۆكاری ونبوونه‌، به‌ڵام چۆن بیڵێن ڕاسته‌وخۆ ناكرێ لێی ده‌ترسن، چۆن ترسێك ترسی دزو هێرۆین فرۆش له ‌یاسا و پۆلیس.

بۆیه‌ رڕێیه‌كی تریان گرتۆته‌ به‌ر لۆمه‌و گله‌ییان نه‌یه‌ته‌ سه‌ر ئومێده‌خوازن شیعرو ئه‌ده‌ب به‌هانایان بێ (خه‌فته‌)ی ژه‌هری بیریان بێ، ده‌ڵێن: شیعری شاعیر چه‌ند مانا هه‌ڵده‌گرێ و وشه‌ش به‌پێی زه‌مه‌ن مانای ده‌گۆرِێ! ئه‌وه‌ نییه‌ (نيتشة) 9 وتویه‌تی: (هه‌موو وشه‌ حوکمێکی ڕابردووه‌) ده‌ڵێن: ده‌بێ قه‌ڵه‌م ئازادبێ، ئازادیش بێسنووربێ، ئاخر سنوور مانایٍٍ بوونه، (پیس و باک، دادپه‌روه‌ری و سته‌م، باوه‌ڕو کوفر،ترس و ئه‌مان، ڕاست و درۆ، تاریک و ڕوون، ئازاو ترسنۆک، ڕه‌وشت و بێڕه‌وشت، تاوان و بێتاوان، حاکم و مه‌حکووم)‌ ئه‌وانه‌ مافی كۆمه‌ڵن، .گێلن ئه‌وانه‌ی داوای به‌زاندنی سنوورده‌كه‌ن، ئێ خۆ كۆمه‌ڵگای ئه‌فغانی زه‌مه‌نی (تاليبان) نه‌بوو، كۆمه‌ڵگای فه‌ره‌نسی بوو داوای كرد (بودلير) 10 خاوه‌نی (أزهار الشر) و (فلوبير) 11 خاوه‌نی (مدام بوفاري) بدرێنه‌ دادگا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌وان ده‌ینوسن دژی كۆمه‌ڵه‌و رڕه‌وشت تێك ده‌ده‌ن.
رڕۆژنامه ‌و پێگه‌ ئیسلامییه‌كان نه‌بوون، رِۆژنامه‌ی (الفيغارو) ی فه‌ره‌نسی بوو که‌ داوایكرد سنوورێك بۆ ئه‌م به‌رِه‌ڵایییه ‌دانرێت.

ئه‌وچه‌ند كه‌سه‌ حه‌زده‌كه‌ن که‌ له‌زه‌لكاوی فیكری ( اوفيدو ماركس و لينين و سورين و سارتر كيركجورد و بودلير و طه حسين ونوال السعداوي ونجيب محفوظ) تێنووی خۆیان بشكێنن، ده‌با ده‌ست درێژ نه‌كه‌نه‌ سه‌رئازادی كۆمه‌ڵی كورده‌واری، كۆمه‌ڵی كورده‌واری له‌گه‌ڵ ئیسلام جه‌سته‌و رۆحه‌ ئاخر ئه‌و خه‌ڵكه‌یان پێ كافر ناكرێت .
تێناگا بۆیه‌ ده‌ڵێ: (ڕەزای خوایان لێ بێت. هەڵەیە، دەبوو بنووسن: خوا لێیان ڕازی بێت، یان: دروودی خوایان لێ بێت).
ره‌زای خوایان لێ بێت واته‌ (رضی الله عنهم) خوا لێیان ڕازی بێت واته‌ (الله يرضى عنهم) (رضيَ) و( يرضى) دوو مانای جودان به‌ڵام فام كاڵه‌وحاڵی نابێت.
له ‌غه‌وری ئیلحادیه‌وه‌ هه‌ست به‌م جیاوازییه‌ ناكات، خوای گه‌وره‌ سبحانه ‌و تعالی ده‌فه‌رموێ: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (100 ) خوای په‌روه‌ردگار لێیان رازی بووه‌ سبحانه‌ وتعالی (خوا لێیان ڕازی بێت) ئومێدی خواستنی رِه‌زامه‌ندی خوایه‌ بۆیان، كه‌ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ئایه‌ته‌.
ئه‌و لاسایی كه‌ره‌ له ‌بابه‌تێكی (زلفێڵبازن) 12ی به‌مانای (ان كيدكن عظيم ) به‌كارهێناوه‌ .
ته‌نها له‌م دوو وشه‌یه‌ دوو هه‌ڵه‌ ده‌كات
یه‌كه‌م : فێڵ به‌ عه‌ره‌بی پێی ده‌ڵێن (خداع) نه‌وه‌ك (كيد) خدعه‌ وكه‌ید دوو مانای لێك جودان .
دوه‌م: (كید)دراوه‌ته‌ پاڵ (عظيم ) ده‌بوایه‌ بڵێ (زلفێڵن ) واته:‌ فێڵه‌كه‌یان زله‌ نه‌وه‌ك فێلبازێكی زلن یا زلفێڵبازن.
هه‌موو نوسینه‌كه‌ی له‌سه‌ر (ان كيدكن عظيم ) بیناكردووه،‌ كه‌ به ‌هه‌ڵه‌ ماناكه‌ی لێكداوه‌ته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ ده‌ینووسن تاوانه‌ دژ به‌كۆمه‌ڵ دژ به ‌ئه‌ده‌ب و شیعر دژ به‌نووسین .


.........................................
1 سه‌یری (الولاء والبرا ءفي الاسلام) بكه،‌ نووسینی (محمد القحطاني)
2 (حنين بن إسحق العبادي) جگه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بی سریانی و فارسی و یۆنانی ده‌زانی، زۆربه‌ی نوسینه‌كانی (ئه‌رستۆو ئه‌بقڕات و جالینوسی هێنایه‌ سه‌ر زمانی عه‌ڕه‌بی)
3 (أغسطس) ناوی (غايوس يوليوس قيصر اوكتافيانوس 62 پ.ز-14ز)
4 ( أوفيد) ناوی (ببليوس أوفيديوس ناسو) (43 پ.ز - 17ز)
5 سه‌یری نوسینه‌كه‌ی كه‌ن (بۆ مەكتەبی ئەمیر لە هەر كوێیەك بێت) ( حه‌مه‌ سه‌عید حه‌سه‌ن)
6 ژماره‌ی ئه‌ و مامۆستا و رِۆشه‌نبیرانه‌یه‌ كه ‌نامه‌یه‌كی كراوه‌یان بۆ (سەرۆكی هەرێم، سەرۆكی وەزیران، سەرۆكی پەرلەمان و جێگرەكانیان، داواكاری گشتی و هەردوو وەزارەتی ئەوقاف و داد) نارد بۆ دانانی سنوورێك بۆ ئه‌و چه‌ند كه‌سه‌ی دژی كورد ده‌نووسن و بێرێزی به‌رامبه‌ر به ‌موقه‌دده‌ساتی كوردی موسڵمان ده‌كه‌ن.
7 نوسه‌رێكی بێدینه‌و دژی ئیسلام شت ده‌نوسێ له‌جه‌زائر له‌دایك بوه‌ پێوایه‌ سه‌دام به‌م شێوه‌یه‌ دژی كورد تاوانی ئه‌نجام نه‌داوه‌.سه‌رچاوه‌ی بیری ئه‌م چه‌ند كه‌سه‌یه‌ كه‌دژێ ئیسلام شت ده‌نوسن وداوای ئه‌ده‌بی به‌ره‌لاَی ده‌كه‌ن.
8 نوٍێخوازی كه‌ مه‌به‌ست لێی دژایه‌تی رابردووه‌ ..
9 ( فريدريك فيلهيلم نيتشه) فه‌یله‌سوفێكی ئه‌ڵمانییه،‌ زۆر به ‌تووندی دژی دین بووه،‌ رقی له‌ره‌وشتی جوان بووه،‌ ده‌ڵێ (لقد مات الإله و نحن الذين قتلناه. ) هه‌روه‌ها ده‌ڵێ (أين هي أعظم مخاطرك؟ - إنها في الشفقة) له‌ ساڵی 1844 له‌دایك بوو وه ‌له‌ساڵی 1900 مردووه‌.
10 (بودلير. شارل بودلير) شاعیرێكی فه‌ره‌نسییه،‌ له ‌ساڵی 1821 له‌دایك بووه‌، له‌ساڵی 1867 مردووه‌ نموونه‌و گه‌وره‌ی ئه‌ده‌بی به‌رِه‌لاَیییه‌.
11 (جوستاف فلوبير) شاعیری فه‌ره‌نسی له‌ ساڵی 1821 له‌دایك بووه‌ له ‌ساڵی 1880 مردووه‌.