چۆن ئه‌هلی سوننه‌ت حوكم له‌سه‌ر كه‌سه‌كان ده‌ده‌ن؟
نووسینی: شێخ سفر بن عبدالرحمن الحوالي.
وه‌رگێڕانی: نه‌به‌ز عبدالرحمن.

پرسیار:
ئه‌گه‌ر كه‌سێك هه‌وڵی بڵاوبوونه‌وه‌ی سوننه‌ت بدات به‌ڵام له‌گه‌ڵیشیدا بكه‌وێته‌ هه‌ندێ بیدعه‌وه‌‌، ئایا ئه‌و كه‌سه‌ به‌ ئه‌هلی سوننه‌ت داده‌نرێ؟ به‌ نموونه‌ وه‌ك(الإمام النووي)(1) و(ابن الحجر العسقلاني) (2) و غه‌یری ئه‌وان؟

وه‌ڵام:
یه‌كه‌م: هه‌رچه‌نده‌ ئێمه‌ رێزی خاوه‌ن بیدعه‌ ناگرین، به‌ڵام له‌سه‌ر مه‌نهه‌جی پێشینه‌ چاكه‌كان( ئه‌هلی سو‌ننه‌ت و جه‌ماعه‌ت) هه‌ڵوێستیان لێ ده‌گرین و سته‌م له‌ كه‌س ناكه‌ین نه‌ له‌ بیدعه‌چی نه‌ له‌ غه‌یری ئه‌و، واته: ئه‌گه‌ر كه‌سانێك له‌ خاوه‌ن بیدعه‌كان خاوه‌نی جیهاد یان خاوه‌نی ئه‌مر به‌ چاكه‌و نه‌هی له‌ خراپه ‌بن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ خاوه‌نی بیدعه‌ن باسی ئه‌و لایه‌نه‌ باشه‌یان ده‌كرێ.
پێشینه‌ چاكه‌كان له‌باره‌ی( عمرو بن عبید) (3) ده‌ڵێن: ئه‌و زاهید بووه‌ و هه‌رگیز به ‌پێچه‌وانه‌وه‌ باسیان نه‌كردووه‌، هه‌روه‌ها ده‌یسه‌لمێنن كه‌( معبد الجهني)(4) له‌ خواپه‌رسته‌كان بووه،‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ (نكوڵیكردنی له‌ قه‌ده‌ر) داهێناوه‌، له‌باره‌ی(الخوارج)(5) یش ده‌ڵێن: ئه‌وان راستگۆترین كه‌س بوون و درۆیا‌ن نه‌ده‌كرد به‌تایبه‌تی چینی یه‌كه‌میان، هه‌روه‌ها كه‌ ده‌ڵێن: رافیزه‌كان(6) درۆزنترین كه‌سن سته‌میان لێ نه‌كردوون. چونكه‌ ئه‌هلی سوننه‌ت خاوه‌نی ئه‌و مه‌نهه‌جه‌ن كه‌ سته‌م له‌ كه‌س ناكات، هه‌روه‌ها خوای گه‌وره‌ (ده‌)‌ داواكار‌ی له‌ ئێمه‌ كردووه‌و سته‌م نه‌كردنیش یه‌كێكیانه‌، وه‌ك خوای گه‌وره‌ له‌ سوره‌تی( الانعام) دا داوای لێكردوین و ده‌فه‌رموێت: وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُواْ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى ( الانعام:152)
واته‌: وه‌ كاتێ( بۆ شایه‌تی دان و شتی تر) قسه‌تان كرد دادوه‌رو راست بن با له‌ (دژی) خزمی نزیكی خۆشتان بێت.
هه‌روه‌ها ده‌فه‌رموێت: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُونُواْ قَوَّامِينَ لِلّهِ شُهَدَاء بِالْقِسْطِ ( المائدة:8). واته‌: ئه‌ی ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه ‌زۆر به‌ڕێكوپێكی هه‌ستن به‌ ئه‌نجام دانی فه‌رمانه‌كانی خوا شایه‌تی ده‌ر بن به‌ دادو راستی.
وه‌ ده‌فه‌رموێت: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُونُواْ قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاء لِلّه ( النساء:135)ِ
واته‌: ئه‌ی كه‌سانێك كه‌ باوه‌ڕتان هێناوه‌ به‌رده‌وام زۆر دادگه‌ربن له‌به‌ر خوا شایه‌تی بده‌ن.
كه‌واته‌ سته‌م نه‌كردن له‌به‌ر خوا شایه‌تی دانه‌و ئه‌هلی سو‌ننه‌ت و جه‌ماعه‌تیش ئه‌ولاترین خه‌ڵكن كه‌ شایه‌تی ده‌ر بن به‌ دادپه‌روه‌ریی.

دووه‌م: ئایا (الإمام النووي) و (ابن الحجر العسقلاني) له‌ خاوه‌ن بیدعه‌كانن هه‌تا پرسیار بكه‌ین و بڵێین: حوكمیان چییه‌ ؟

له‌ راستیدا (الإمام النووي) و(ابن الحجر العسقلاني) ره‌حمه‌تی خوایان لێبێت هه‌ردوكیان له‌ ئه‌هلی سوننه‌تن به‌ڵام بێگومان بێهه‌ڵه‌ش نین، كه‌سیش نه‌بووه‌ له‌ ئه‌هلی سو‌ننه‌ت و جه‌ماعه‌ت بڵێت‌: ئه‌هلی سو‌ننه‌ت له‌ تاوان و هه‌ڵه‌ پارێزراون و ناكه‌ونه‌ هه‌ڵه‌یه‌ك له‌ هه‌ڵه‌كانه‌وه‌ ئیتر ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ له‌ بواری عه‌قیده‌ یان ئه‌حكام یان كاروباریدا بێت.

هه‌روه‌ها ده‌ڵێین: له‌وانه‌یه‌ كه‌سێك له‌ ئه‌هلی سو‌ننه‌ت و جه‌ماعه‌ت هه‌بێت و بیدعه‌یه‌كی خاوه‌ن بیدعه‌كان په‌سه‌ند بكات به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانێت، یان ده‌شزانێ به‌ڵام وای بۆ ده‌چێت كه‌ ئه‌و كاره‌ حه‌ق بێت، به‌مه‌ش ئه‌و كه‌سه‌ له‌ ئه‌هلی سو‌ننه‌ت و جه‌ماعه‌ت ده‌رناچێت، چونكه‌ هه‌ر كه‌سێك دژایه‌تی و سه‌رپێچی له‌ سوننه‌ت نه‌كات و شوێن كه‌وته‌ی سوننه‌ت بێت، واته‌ له‌گه‌ڵ سوننه‌تدا كۆ بێت و باوه‌ڕی ته‌واوی پێبێت و هه‌وڵ و ته‌قه‌لا بۆ سوننه‌ت بدات، به‌ڵام له‌و رێیه‌یدا بكه‌وێته‌ هه‌ڵه‌یه‌كه‌‌وه‌، ئه‌وه‌ ئومێدمان وایه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ هه‌ڵه‌و ته‌ئویل و ئیجتیهاده‌كه‌ی خۆش ببێت، وه پێشمان وانییه‌‌ كه‌ هه‌ڵه‌كه‌ی به‌زانین كردووه‌، به‌ڵكوو عوزری بۆ ده‌هێنێنه‌وه‌.

(الإمام النووي) و(ابن الحجر العسقلاني) هه‌ردووكیان له‌ زانا به‌ناوبانگه‌كانن كه‌ خزمه‌تی سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ریان (صلی الله علیه وسلم) كردووه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌یه‌كیشیان لێكه‌وتبێته‌وه‌ داواكارین كه‌ خوای گه‌وره‌ لێیان خۆش بووبێت، چونكه‌ هه‌ڵه‌كانیان وه‌ك دڵۆپێك وایه‌‌ له‌ ده‌ریای زانست و خزمه‌تكردنیان به‌ سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله علیه وسلم)، وه‌ ئه‌وان هه‌رگیز له‌ خاوه‌نی بیدعه‌كان نین، به‌ڵكوو له‌ كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌ ناسراوه‌كانیاندا زه‌می خاوه‌ن بیدعه‌كان ده‌كه‌ن، كه‌واته‌: راستی و دادپه‌روه‌ری وایه‌ كه‌ كتێبه‌كانیان بخوێنینه‌وه‌و هه‌ڵه‌كانیشیان به‌ دیاربخه‌ین و روونی بكه‌ینه‌وه‌، هه‌روه‌ك شێخی سنگ فراوان و زانای سه‌رده‌م (عبدالعزیز بن باز)(7) -ره‌حمه‌تی خوای لێبێت- له‌ (فتح الباري)(8) دا هه‌ڵه‌كانی به‌دیار خستووه‌، چونكه‌ ده‌بێ ئه‌و نووسراوه‌و باقی كتێبه‌كانی تریشیان ته‌واوبكرێن هه‌تا به‌ته‌واوی كه‌ڵك ببه‌خشن.
نووسراوه‌كانی(الإمام النووي) و(ابن الحجر العسقلاني) گه‌وره‌و به‌نرخن و ده‌ستیان لێ هه‌ڵناگیرێ و بێ نیازییان به‌رامبه‌ر ناكرێ، ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌یه‌كیشیان تێدا بێت به‌ دیارده‌خرێ و روون ده‌كرێته‌وه‌، كه‌واته‌ بێ دادییان نابێ به‌رامبه‌ر بكرێ نه‌ (افراط) رۆچوون، وه‌ نه‌(تفریط) كه‌مته‌رخه‌می نواندن به‌رامبه‌ریان.


ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
(1) النووي: يحيى بن شرف الدين النووي الشافعي أبو زكريا خاوه‌نی كتێبه‌ دانراوه‌كان، له‌(نوى) له‌ دایك بووه‌و هه‌ر له‌وێش وه‌فاتی كردووه‌، له‌ دیمه‌شق زانسته‌ شه‌رعییه‌كانی خوێندووه‌، (شه‌رحی سه‌حيحی مسلم) و (المجموع شرح المهذب) له‌ به‌ناوبانگترین كتێبه‌ دانراوه‌كانییه‌تی، له‌ (631) ك له‌ دایك بووه‌و له‌ (676) ك وه‌فاتی كردووه‌.

(2) ابن الحجر العسقلاني: أبو الفضل ، شهاب الدين أحمد بن علي بن محمد الكناني العسقلاني، زانای حه‌دیس و وێژه‌دارو مێژوونوس، نووسینی جۆراوجۆری هه‌یه‌، له‌(822) ك وه‌فاتی كردووه‌.

(3) عمرو بن عبيد: أبو عثمان، به‌نده‌ی خێڵی( تميم) و فارسی بووه‌، زاهیدو خواپه‌رست به‌ڵام گومڕاو خاوه‌ن بیدعه‌ بووه‌، نكولی له‌ قه‌ده‌ر كردووه‌، گه‌وره‌ی موعته‌زیله‌كانه‌. له‌ (143) ك یان پێشتر وه‌فاتی كردووه‌.
(4) معبد الجهني: معبد بن عبد الله بن عكيم یان عويم، گومڕاو خاوه‌ن بیدعه‌ بووه‌ ، یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ له‌ باسی قه‌ده‌ردا بیدعه‌ی كردووه‌، له‌(80) ك كوژراوه‌.

(5) الخوارج: یه‌كه‌م ده‌سته‌بوون كه‌ له‌ مێژووی ئیسلامدا ده‌ركه‌وتن، له‌ ئه‌میری باوه‌ڕداران عه‌لی -خوا لێی رازی بێت- جیابوونه‌وه‌، له‌ بیروڕاكانیان: جیابوونه‌وه‌و هه‌ستان له‌ پێشه‌وا‌ی مسوڵمانان كه‌ سته‌م یان تاوان ده‌كه‌ن به‌ واجیب ده‌زانن‌، ته‌كفیركردنی ئه‌و كه‌سه‌ی گوناهی گه‌وره‌ ده‌كات و ده‌ڵێن به‌ نه‌مری له‌ ئاگردا ده‌مێنێته‌وه، ئینكاریی شه‌فاعه‌تیش ده‌كه‌ن.

(6) رافیزه: ئه‌وانه‌بوون كه‌ خیلافه‌تی هه‌ردوو شه‌یخ ئه‌بوبه‌كرو عومه‌ریان نه‌ویست و بانگه‌شه‌ی خیلافه‌تیان بۆ عه‌لی كرد، په‌یوه‌ندییان به‌ بیروڕاكانی(ابن سبأ) ی جووله‌كه‌وه‌ هه‌بوو، ده‌ڵێن: ئیمامه‌ت پایه‌یه‌كه‌ له‌ پایه‌كانی دین و ئیمامه‌كانیش له‌ تاوان پارێزراون و هاوه‌ڵان ته‌كفیرده‌كه‌ن.

(7) عبد العزيز بن عبد الله بن باز: له ‌(الرياض) له‌ ساڵی (1330) ك له‌ دایك بووه‌، له‌ بیست ساڵییه‌وه‌ كوێر بووه‌، علومی شه‌رعی له‌سه‌ر ده‌ستی زانایانی(الرياض) وه‌رگرتووه‌، سه‌رۆكی(هيئة كبار العلماء) بوو، له مه‌یدانی بانگه‌واز بۆ لاى خواو بایه‌خدان به‌ كاروباری مسوڵمانان چالاكی جۆراوجۆری هه‌بوو. له‌(1402) ك خه‌ڵاتی (الملك فيصل العالمية لخدمة الإسلام) ی پێدراوه‌. له‌ (1420) ك وه‌فاتی كردووه‌.

(8) (فتح الباري شرح صحيح الإمام البخاري): كتێبی دانراوی(الإمام الحافظ أحمد بن علي بن حجر العسقلاني) ناسراو به‌(ابن حجر) ه، گه‌وره‌ترین شه‌رحی ( صحيح البخاري) یه‌، هه‌ردوو زانا(ابن باز والحافظ عبد الله الدويش) ته‌علیقیان له‌سه‌ر نووسیوه‌.