حوكمی ئاهه‌نگگێڕان به‌ جه‌ژنی بێباوه‌ڕان

دكتور: سفر عبدالرحمن الحوالی
وه‌رگێڕان: صلاح ستار

الحمد لله رب العالمين، الرحمن الرحيم، مالك يوم الدين، وصلى الله وسلم وبارك على خير خلقه محمد الأمين، وعلى آله وصحبه الطيبين الطاهرين

پێشه‌كی:
ئه‌مڕۆ موسڵمانان گێرۆده‌ی خراپه‌یه‌كی گه‌وره و‌ ده‌ردێكی ناهه‌موار بوون، ئه‌ویش هاتنه‌ناوی هه‌ندێ له‌ كافر و بێباوه‌رِان بۆ وڵاَته‌كانیان و مانه‌وه‌یان تیایدا، خۆلێكچواندنی موسڵمانان پێیان، خۆ گونجاندن له‌گه‌ڵیان و هه‌وڵدان بۆ نزیكبوونه‌وه‌ لێیان، پێشكه‌شكردنی یارمه‌تی و پاڵپشتی بۆیان، ئه‌مانه‌ش كه‌ زیاتر له‌ بۆنه ‌و ئاهه‌نگ و جێژنه‌كانیاندا به‌ده‌ر ده‌كه‌ون و دێنه‌ به‌ر چاو. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ڕوِونكردنه‌وه‌ی مانای ئه‌و جه‌ژنه كارێكی پێویست و واجبه و مه‌ترسیی ئاهه‌نگگێڕِان به‌و جه‌ژنه ‌و دڵخۆشبوون و ڕِووگه‌شی پێی تاوانێكی گه‌وره‌یه. تاكوو ڕوون بێته‌وه‌ كه‌ چ مه‌ترسییه‌كی بیروباوه‌ِڕی ڕوو ده‌كاته‌ موسوڵمانان له‌ كاتێك بێئاگان و به‌ خۆیان نازانن، لێره‌دا باسێكی گرنگ سه‌باره‌ت به‌ هۆكار و چۆنێتی جه‌ژنی بێباوه‌ڕان كراوه به‌تایبه‌ت خاوه‌نانی كتێب (أهل الكتاب) له‌گه‌ڵ هێنان و باسكردنی قسه‌ی زانایان و شاره‌زایان له‌ قه‌ده‌غه‌كردن و حه‌رامبوونیدا و‌ ئاگادار و وریاكردنه‌وه‌ی موسڵمانان به‌به‌شدارینه‌كردن و ئاهه‌نگنه‌گێڕِان به‌و جه‌ژنه ‌و به‌پیره‌وه‌ نه‌چوونی. كۆمه‌ڵی ئه‌حكام و فه‌رمانی شه‌رعی له‌مه‌ِڕ جه‌ژنی بێباوه‌ِڕان ڕوون كراوه‌ته‌وه ‌و به‌ڵگه‌ی شه‌رعییه‌كان له‌سه‌ری خراونه‌ته‌ ڕوو.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
١- مانای جه‌ژن:
به‌ڵگه‌ نه‌ویسته‌ كه‌ هه‌موو قسه‌یه‌ك یان بابه‌تێك‌ پاڵنه‌رێك و پێویستیه‌ك هه‌یه‌ بۆ باسكردن و هێنانه‌ ڕووی، ئه‌م بابه‌ته‌ش وه‌ك هه‌موو ئه‌زانین و شاره‌زانین و لای كه‌سمان شاراوه‌ نیه‌، كه‌ پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م جێژنێك به‌ڵكو دوو جێژن له‌ جێژنه‌كانی بێ باوه‌رِان دێته‌ پێشێ و تیایدا ئه‌نجام ئه‌درێن و ئاهه‌نگیان بۆ ئه‌گێرِدرێت، وه‌ك دیاریشه‌و له‌ سه‌ری رِاهاتوون بێ باوه‌رِان جه‌ژنه‌كانی خۆیان له‌ ولاَتانی ئیسلامدا له‌ بنكه‌و دامه‌زاراوه‌و شوێنه‌ تایبه‌تیه‌كانی خۆیاندا به‌ ئاشكرا ئه‌نجام ئه‌ده‌ن.
وه‌ك هه‌روه‌ها ڕاشهاتوین كه‌ موسڵمانه‌كان تیایاندایه‌ هاوبه‌شیان ده‌كه‌ن و ئاماده‌ ده‌بن له‌ گه‌ڵیانداو شاهیدیو ئاماده‌بونی له‌و درۆو تاوانه‌ گه‌وره‌دا ئه‌سه‌لمێنن، وه‌ كۆمه‌ڵه‌ كارو كرده‌وه‌یه‌كیان لێوه‌ ده‌ر ئه‌چێت و ئه‌نجامی ئه‌كه‌ن كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك شایه‌ن نیه‌ به‌ كه‌سێك كه‌ خواو پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی ناسیبێت و خۆی به‌ موسڵمان بزانێت، ئه‌گه‌ر یه‌كێك خوا رِێرِۆشنی كردبێت بۆ گرتنه‌ به‌ری رِێی رِاست و پێچه‌وانه‌ی غه‌زه‌ب لێگیراوان و گومرِاو سه‌ر لێ شێواوان، لادان و لاپه‌رِبون له‌ رِێگه‌ی هاوه‌لاَنی دۆزه‌خ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ویستمان كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ عوزرو پاساوێك بێت لای خوا و به‌ گه‌یاندنی هه‌ق و رِاستی سه‌باره‌ت به‌و جه‌ژنه‌و به‌شداری كردن تیایداو دڵخۆش بوون پێی بۆ گشتی موسڵمانان و هه‌ر كه‌سێكی كه‌ بێ ئاگایه‌و حوكمی به‌شداری كردن له‌و جه‌ژنانه‌شاره‌زا نیه‌، وه‌ ئاگاداری و ترسێنه‌رێكیش بێت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌و كاره‌ خراپ و تاوانه‌ گه‌وره‌یه‌ ئه‌كه‌ن و گوێ به‌ سه‌ره‌نجامه‌ خراپ و له‌ ناوبه‌ره‌كه‌ی ناده‌ن كه‌ له‌ دنیا پاشكۆیی و زه‌لیلیه‌ له‌ ڕووی بێ باوه‌ڕانداو له‌ دواڕۆژیشدا غه‌زه‌ب و لێ ڕه‌نجانی په‌روه‌ردگاره‌ بۆیان.
ئه‌وانه‌ش كه‌ ئه‌و جۆره‌ جه‌ژن و ئاهه‌نگ و بۆنانه‌ له‌ گه‌ڵ بێ باوه‌ڕاندا ساز ده‌كه‌ن و خۆشیان له‌ گه‌ڵ ده‌گێڕن و به‌شداریان ده‌كه‌ن:
یان ئه‌وه‌ته‌ كه‌ كافرو بێ باوه‌رِن و پابه‌ند نین به‌وه‌ی خوا فه‌رمانی پێ داوه‌و هیچ مه‌به‌ستیان نیه‌‌، وه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ ولاَتی ئیسلامدا.
وه‌ یان له‌ بێ ئاگاییدان و نازانن، واتێ تێ گه‌یشتوون كه‌ ئه‌مه‌ كارێكی ناِڕ‌ه‌وان نیه‌و ده‌كرێ به‌شدارێ جه‌ژن ئاهه‌نگه‌كانیان بكرێ، ئه‌مانه‌ش پێویسته‌ به‌ جوانی ناڕ‌وابوونی ئه‌و جۆره‌ كارانه‌یان بۆ ڕوون بكرێته‌وه‌ تاكو بزانن و فێرببن كه‌ حوكم و فه‌رمانی خوا چیه‌ و خوایان یاد بخرێته‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ خوا فه‌رمانی پێ داوه‌و شه‌رعی ئیسلام رِێی پێ داوه‌.
وه‌ یان ملهوِرِو ملنه‌ده‌رن وه‌ك له‌ هه‌ندێ له‌وانه‌دا كه‌ خۆ وه‌ پاڵ ئیسلام ده‌ده‌ن، به‌لاَم ئینكاری ئه‌كه‌ن و ملناده‌ن و هه‌ر سوورن له‌ سه‌ر ئه‌نجامدانی ئه‌و كاره‌ خراپه‌و به‌شداری كردن تیایداو ئاهه‌نگ گێرِان بۆی.
جا پێش ئه‌وه‌ی ئه‌و وه‌رزه‌ بێت و خه‌ڵكی ئاهه‌نگ به‌و خراپه‌یه‌وه‌ بگێرِن ئاگاداریو ترساندنێكه‌ بۆ ئه‌وانه‌ كه‌ بزانن ئێمه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك لێ ناگه‌رِێین و رِێگه‌ ناده‌ین ئه‌و خراپه‌یه‌ رِابورێپت به‌ سه‌رماندا و هه‌روا بێ ده‌نگ بین و ڕوونی نه‌كه‌ینه‌وه‌و موسڵمانان هان نه‌ده‌ین بۆ واز لێ هێنانی، وه‌ ئه‌گه‌ر هاتو ئێمه‌ به‌م ئه‌ركه‌ هه‌ڵساین ئه‌وه‌ -به‌ یارمه‌تی خوا- ڕوو نادات، وه‌ با بزانن ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی سالاَنی ڕابوردو له‌ بێ ئاگایی و ملهورِی و شوێنكه‌وتنی بێ باوه‌رِاندا كراوه‌ سه‌باره‌ت به‌م جه‌ژنه‌، ئه‌وه‌ له‌مساڵدا رِونادات و دوباره‌ نابێته‌وه‌ به‌ یارمه‌تی خوا زروف و بارودۆخه‌كه‌ هه‌رچۆنێك بێت، به‌ ته‌واوی ده‌بێ هۆشداری بده‌ینه‌ میلله‌تی موسڵمانی خۆمان كه‌ پاشكۆیی گه‌لانی ترو ئاهه‌نگ گێڕان به‌ جێژن و ئاهه‌نگی بێ باوه‌ڕانه‌وه‌ به‌ تایبه‌ت جه‌ژنه‌ ئاینیه‌كانیان چ مه‌ترسی و كاریگه‌ریه‌كی خراپ و ڕۆخێنه‌ری هه‌یه‌ له‌ سه‌ر بیروباوه‌ڕو كیان و بوونمان، ئێمه‌ به‌ هه‌ر هۆكارێك بێت له‌ هۆكاره‌ شه‌رعی و رِێپێدراوه‌كان ناهێڵێن ئه‌م كاره‌ ئه‌نجام بدرێت و ئه‌م خراپه‌و تاوانه‌ له‌ ناو موسڵماناندا بلاَو بێته‌وه‌، وه‌ له‌ كۆتایی بابه‌ته‌كه‌دا هه‌ندێ چاره‌سه‌رو هۆكار ئه‌خه‌ینه‌ رِوو بۆ به‌ره‌و رِوبونه‌وه‌ی ئه‌م كاره‌ ناپه‌سه‌ندو ناشه‌رعیه‌ (ان شاء الله).
جا ئا ئه‌مه‌ بوو ویستمان كه‌ خه‌ڵكی لێ به‌ ئاگا بێنیته‌وه‌و وریایان بكه‌ینه‌وه‌ له‌ مه‌ترسی و خراپه‌كاری ئه‌م ئاهه‌نگه‌ هۆشداریان بده‌ینێ، حه‌زیش ئه‌كه‌م كه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ ئێمه‌ ئه‌م كاره‌ی به‌ سه‌ردا ڕانه‌بورێت بێ ئه‌وه‌ی ئاگاداری بێت و حوكمی شه‌رعی له‌ باره‌یه‌وه‌ بزانێت، چونكه‌ ئه‌مه‌ خراپه‌یه‌كی ڕوون ئاشكرایه‌، تاوانێكی گه‌وره‌یه‌، ئه‌ركی شه‌رشانی هه‌ر یه‌كه‌ له‌ ئێمه‌ به‌ره‌نگار بونه‌وه‌و نه‌هێشتنیه‌تی هه‌ر كه‌س له‌ شوێنی خۆی و به‌ پێی توانای خۆی، هه‌ر كه‌س به‌ پێی به‌رپرسیارێتی خۆی، خوای گه‌وره‌ش --سبحانه‌وتعالی- پرسیار له‌ هه‌ر یه‌كه‌مان ئه‌كات له‌وه‌ی كه‌ زانیویه‌تی و شاره‌زای بووه‌ به‌لاَم نه‌یوتووه‌و كاری پێ نه‌كردووه‌، له‌وه‌ی كه‌ گوێبستی بووه‌و به‌ر گۆێی كه‌وتووه‌ له‌ ئاینی خواو نه‌یگه‌یاندووه‌و ئه‌ركی سه‌رشانی خۆی به‌ جێ نه‌هێناوه‌.
جا كاتێك سه‌باره‌ت به‌ حوكمی جه‌ژنی بێ باوه‌رِان ئه‌دوێن و قسه‌ ئه‌كه‌ین، ئه‌وه‌ یه‌كه‌م شتێك كه‌ پێویسته‌ ئاگاداری بین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بزانین مانای جه‌ژن چیه‌؟
شێخی ئیسلام ابن تیمیه‌ ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ له‌ كتێبه‌كه‌یدا اقتضاء الصراط المستقيم لمخالفة أصحاب الجحيم باسی له‌مه‌ كردووه‌، وه‌ چه‌ند حوكم و فه‌مانێكی گه‌وره‌ی تری باسكردووه‌ كه‌ هه‌ندێكیان باس ئه‌كه‌ین و ئه‌یانخه‌ینه‌ ڕوو( ان شاء الله)، پێش هه‌موو شتێك رِاسپێریمان بۆ هه‌موو باوه‌رِدارێك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و كتێبه‌ به‌نرخ و نایابه‌ ده‌ست بخات و بیخوێنێته‌وه‌، به‌ تایبه‌ت ئه‌و به‌رگه‌ی كه‌ برای به‌رێزمان دكتۆر ناصر العقل لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌ سه‌ر كردووه‌، هه‌روه‌ها بگه‌رِێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ پێشه‌وا ابن القیم رِه‌حمه‌تی خوای لێبێ نوسیونی و باسی لێوه‌ كردوون له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی( أحكام أهل الذمة) هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ش كه‌ زانایان له‌ بواره‌ جیاجیاكانی فیقهدا له‌ چه‌نده‌ها بابه‌ت و كتێبی زۆردا باسیان كردووه‌، تاكو موسڵمان به‌رچاو رۆشن و ئاگادار بێت به‌ جه‌ژن و ئه‌حكامه‌كانی جه‌ژنی بێ باوه‌رِان و له‌ سه‌ر هۆشداری و به‌رچاورِۆشنی هه‌نگاو بنێ، له‌وانه‌ش كه‌ شێخی ئیسلام له‌ كۆتایی به‌شی بیست و پێنجی مجموع الفتاوىدا پوخته‌ی كردووه‌.

ئه‌ڵێم: شێخی ئیسلام ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ پێناسه‌ی جه‌ژن ئه‌كات و ئه‌ڵێت:" العيد اسم جنس يدخل فيه كل يوم أو مكان لهم- أي للكفار- فيه اجتماع، وكل عمل يحدثونه في هذه الأمكنة والأزمنة" جه‌ژن ناوی رِه‌گه‌زه‌و هه‌ر رِۆژێك یان شوێنێكێ بێ باوه‌ران ئه‌چێته‌ ژێر پێناسه‌یه‌وه‌ كه‌ تیایا كۆ ببنه‌وه‌، وه‌ هه‌ر كارێك بیكه‌ن و دایبهێنن له‌م شوێن و كاتانه‌دا".
كه‌واته‌: جه‌ژن ناوی رِه‌گه‌زه‌و هه‌ر رِۆژێك یان هه‌ر شوێنێك ئه‌گرێته‌وه‌ كه‌ بێ باوه‌رِان تیایدا كۆببنه‌وه‌و باس له‌ شتێك له‌ تایبه‌تمه‌ندی ئاینه‌كه‌یانی تیا بكه‌ن، وه‌ ئه‌و نه‌هی و قه‌ده‌غه‌یه‌ی كه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ره‌و هاتووه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌گرێته‌وه‌و هه‌روه‌ها حه‌ریمی جه‌ژنیش ئه‌گرێته‌وه‌.

ئه‌ڵێت: " وكذلك حريم العيد، وهو: ما قبله وما بعده من الأيام التي يحدثون فيها أشياء لأجله، أو ما حوله من الأمكنة:وه‌ هه‌روه‌ها حه‌رمی جه‌ژنیش، ئه‌ویش: ئه‌و ڕۆژانه‌یه‌‌ كه‌ له‌ پێش و پاشی جه‌ژندا قسه‌و باسی له‌ سه‌ر ئه‌كه‌ن و خۆی بۆ ئاماده‌ ئه‌كه‌ن، یان ئه‌وشوێنانه‌ی به‌ چوارده‌وری ئه‌و شوێنه‌ن كه‌ جه‌ژنه‌كه‌ی تیا ئه‌گێڕان" جا ئه‌وه‌ هه‌ر چۆن ئه‌و شوێنه‌ ئه‌گرێته‌وه‌ كه‌ جه‌ژنه‌كه‌ی تیا ئه‌كه‌ن؛ ئه‌و شوێنانه‌ش ئه‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌ ده‌وری ئه‌وه‌وه‌ن ئه‌بنه‌ حه‌ریمێك و پۆشاك و په‌رژینێك بۆی، قه‌ده‌غه‌كردن له‌و جه‌ژنه‌ هه‌موو ئه‌و كارانه‌ش ئه‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌ هۆی ئه‌و جه‌ژنه‌وه‌ ئه‌كرێن و ئه‌نجام ئه‌درێن له‌ پێش یان پاشی جه‌ژن.
نمونه‌ش له‌ سه‌ر ئه‌مه‌: پێرۆز بایی لێكردن و دیاری بۆ بردن و خواردن پێ دان، یان هه‌ر شتێكی دیكه‌، جه‌ژن هه‌موو ئه‌م كارانه‌وه‌ ئه‌م مانایانه‌ له‌ خۆی ئه‌گرێت، وه‌ ئه‌ڵێت-‌ شێخی ئیسلام-: " وأعياد الكفار كثيرة:واته وه‌ جه‌ژنه‌كانی بێ باوه‌رِان زۆرن" كه‌ ئه‌مه‌ش رِاستیه‌كه‌، ئێمه‌ له‌ ولاَتانی خۆماندا چه‌نده‌ها جۆر له‌ كافرو بێ باوه‌رِان ده‌بینین، له‌ چه‌نده‌ها ئاین و په‌یرِه‌وی جیا جیا، با بزانین كه‌ هه‌روه‌ك رِه‌حمه‌تی خوای لێبێ ده‌فه‌رموێ: جه‌ژنه‌كانی بێ باوه‌رِان زۆرو جیاجیان له‌ چه‌نده‌ها میلله‌ت و چین و توێژو ئاینن، له‌ سه‌ر موسڵمان پێویست نیه‌ بگه‌رَێ به‌ دوایانداو بزانێ چه‌ندن و چۆنن و چی و چین، به‌ڵكو به‌سیه‌تی كه‌ بزانێت كام كارێك له‌ كاره‌كانیان وه‌ك جه‌چن بۆی ئه‌ڕوانن، وه‌ له‌ كام رِۆژدایه‌و له‌ چ شوێنێكدا ئه‌نجام ئه‌درێت و ئاهه‌نگی بۆ ئه‌گێرِدرێت ئه‌و لێی دور بكه‌وێته‌وه‌ و به‌شداریان نه‌كات.
ئێمه‌ له‌ ولاَتانی خۆمان به‌ نموونه‌ خاوه‌نانی كتێب- أهل الكتاب-مان هه‌ن-به‌ تایبه‌ت گاوره‌كان-ئاهه‌نگ له‌ جه‌ژنی له‌ دایك بوون و سه‌ری ساڵدا ئه‌گێرِن، هه‌روه‌ها ئه‌بیننی كه‌ بوزیه‌كان و هیندۆسه‌كان و هه‌موو گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌كی دی جه‌ژنی خۆیان هه‌یه‌و ئاهه‌نگی بۆ ئه‌گێرِن، وه‌ك پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) ده‌فه‌رموێت: إن لكل قوم عیداً : به‌ ڕاستی بۆ هه‌موو گه‌لێك جه‌ژنێك هه‌یه‌} ئه‌مه‌ بنه‌مایه‌كه‌ خوای گه‌وره‌ سبحانه‌وتعالی هه‌موو گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌یك له‌ سه‌ر رِاهێناوه‌و خۆرِسكی كردوون له‌ سه‌ری، هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ك جه‌ژنێكی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌.
جه‌ژنه‌كان زۆرو جیاجیاو هه‌مه‌ چه‌شنه‌ن، وه‌ له‌ سه‌ر موسڵمان پێویسته‌ كه‌ شوێنه‌كانیان بزانێت ئه‌گه‌ر جه‌ژنانێك بوون په‌یوه‌ندیان به‌ شوێنه‌وه‌ هه‌بوو، یان كاته‌كانیان بزانێت ئه‌گه‌ كاتی بوون و به‌ كاتێكی تایبه‌ته‌وه‌ په‌یوه‌ست بوون، تا ئاگاداریان بێت و لێیان دور بكه‌وێته‌وه‌، دور بكه‌وێته‌ له‌و كارانه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) قه‌ده‌غه‌ی كردووه‌ له‌ سه‌ری و نزیكیان نه‌بێته‌وه‌ وه‌ك له‌ داهاتودا به‌ درێژی له‌ باره‌یه‌وه‌ ده‌دوێین(ان شاء الله).

جێژنی خۆشه‌ویستی! چیرۆكه‌كه‌ی.. حوكمه‌كه‌ی.. ده‌مه‌ته‌قێی دوو خوشك له‌و باره‌یه‌وه‌.