به‌راوردێك له‌نێوان شارستانێتیی ئه‌ورووپایی و ئیسلامیدا
ئه‌مڕۆی جیهانی ئیسلامی به‌به‌راورد له‌ته‌ك جیهان و شارستانێتیی ئه‌ورووپا له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ له‌دواوه‌یه ‌و له‌ زۆر شوێندا پێگه‌ی خۆی له‌ده‌ست داوه‌. ڕوونكردنه‌وه ‌و باسكردنی ئه‌م بابه‌ته،‌ تێڕوانینی جیاجیا و كاتی زۆر له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ لێره‌دا ناتوانرێت بخرێته‌ ڕوو.
ڕه‌نگه‌ به‌راوردێكی كه‌م له‌چه‌ند خاڵێكی كورتدا هه‌ندێك ڕاستیمان بۆ بخه‌نه‌ ڕوو؛ هه‌روه‌ها تیشك بخه‌نه‌ سه‌ر چه‌ند خاڵێكی گرنگ و نهێنیی به‌رزبوونه‌وه‌ی كڵپه ‌و هه‌روه‌ها كپبوونه‌وه‌شی بخه‌نه‌ ڕوو.

ئایا شارستانێتیی ئیسلامی له‌ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانییه‌وه‌ تاكوو ئه‌مڕۆ هه‌ر وابووه؟، ئایا ئه‌ورووپا له‌ ڕابوردوودا شتێكی هه‌بووه‌ به‌ ناوی شارستانێتی و شانازی پێوه‌ بكات؟ ئایا ڕاسته‌ ئیسلام بۆته‌ هۆی دواكه‌وتنی موسڵمانان یان بۆ خۆیانن و به‌پێی په‌یڕه‌و و سوننه‌تی خوایی نه‌ڕۆیشتوون كه‌ كردوونی به‌‌ یاسای ئه‌م ژیانه‌؟ وهتد...

با به‌یه‌كه‌وه‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كی مێژوو هه‌ڵده‌ینه‌وه ‌و واقیعه‌كه‌ بگوێزینه‌وه‌ بۆ چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر و بزانین چ باسه‌.

ئه‌گه‌ر ئێمه‌ واقیعه‌كه‌مان گوێزایه‌وه‌ بۆ ئه‌و كاته‌ی ئیسلامی تێدا بووه ‌و و به‌راوردێكمان كرد له‌نێوان هه‌ردوو شارستانێتییه‌كه‌دا، ده‌بینن كه‌ جیاوازییه‌كه‌ ئێجگار گه‌وره‌یه‌ و نێوانیان ئێجگار فراوانه.*

١- ئه‌ورووپا بنكه‌یه‌كی شارستانی نه‌بووه‌ كه‌ بگونجێت پێی بوترێت (شار) به‌و چه‌مكه‌ی كه‌ له‌ پاشاندا دابڕاو و بڵاو بۆوه‌ بۆ شار. گه‌وره‌ترین ئه‌وانه‌ی ‌ ئه‌ورووپا كه ئه‌یناسین و هه‌یانبوو بیزه‌نته ‌و ڕۆما بوون، كه‌ ئه‌گه‌ر به‌راورد بكرانایه‌ به‌ هه‌ریه‌ك له‌ شاره‌ جیهانییه‌كانی ئه‌و كاته‌ی وه‌ك به‌غداد، دیمه‌شق، قاهیره، قورتوبه ‌وهتد...، جگه‌ له‌ دوو دێی دواكه‌وتوو نه‌بێت هیچی تر نه‌بوون.(١)
٢- له‌ وماوه‌ دوورودرێژه‌ی ئه‌ورووپادا، كتێبێكی زانستی چاپ نه‌كرابوو به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك، له‌ كاتێكدا ده‌بینین كه‌ ته‌نها یه‌كێك له‌ زانایانی ئیسلام ده‌یان، به‌ڵكوو سه‌دان كتێبی نووسیوه‌ له‌سه‌ر‌ جۆره‌ها هونه‌ری مه‌عریفه‌ و زانست.

ئه‌گه‌ر ئه‌ورووپا ده‌ركه‌وتنی كتێبه‌كانی ئه‌رستۆ به‌ سه‌ره‌تای ده‌ربازبوونی داده‌نێت له‌ سه‌رده‌می تاریكیدا، ئه‌وه‌ فه‌زڵی ئه‌وه‌ش له‌سه‌ری ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ كه‌سێك كه‌ نه‌ ئه‌ورووپایی بوو و‌ نه‌ نه‌سرانیش بوو، به‌ڵكوو ابن رشد بوو كه‌ له‌ ساڵی (١١٩٨)ی زایینیدا كۆچی دوایی كردووه‌.

له‌م ڕوانگه‌‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستانه‌ و به‌م پاشماوه‌‌ نه‌فامییه‌وه،‌ ئه‌ورووپا به‌هێواشی -له‌ قۆناغێكدا كه‌ پڕی بوو له‌‌ شتی كتوپڕ و و تێكشانی توندوتیژ- له‌ چاخی تاریكی و به‌ربه‌رییه‌وه‌ بۆ چاخی تاریكیی پیشه‌سازی گه‌یشت. گه‌یشتن به‌م قۆناغی هاوچه‌خه‌ له‌ تاریكی به‌سه‌ریه‌كداكه‌ڵه‌كه‌بوو، كه‌ ناو ده‌برێت به‌ "سه‌رده‌می دوای تازه‌گه‌ری یان نوێگه‌رێتی (عصر ما بعد الحداثة).

قه‌ده‌ری خوایی به‌رده‌وام بوو كه‌ ئه‌ورووپا ئیسلام له‌ئامێز نه‌گرێت و نه‌بێته‌ موسڵمان. خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ [يونس: ١٠٠] ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ بناغه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی، ئیسلامی بوو و‌ تاكوو سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ش زمانی عه‌ره‌بی زمانی زانستی بووه‌ تێیدا و‌ زانكۆكانیشی له‌سه‌ر شێوه‌ و لێكچوانی زانكۆ ئیسلامییه‌كان دانرابوون.

خۆزگه‌ كاره‌كه‌ له‌م سنووره‌دا بوه‌ستایه، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئه‌ورووپا كردی زۆر قێزه‌ونتر بوو له‌ ته‌نها ده‌مارگیرییه‌كی ڕووت بۆ بتپه‌رستییه‌كه‌ی و وازهێنانی له‌ هیدایه‌توه‌رگرتنی به‌ ڕێنموونی خوا؛ به‌ڕاستی گه‌شته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ دوژمنایه‌تییه‌كی سه‌ربازی به‌رده‌وام و بێكۆتایی دژی ئیسلام و خه‌ڵكه‌كه‌ی ده‌ست پێبكات و‌ هاوسه‌نگه‌ری به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ هه‌موو دوژمنێكی ئیسلامدا، با ئه‌و دوژمنه‌ به‌رد یان مانگاپه‌رستیش بووبێت!!!

به‌ڕاستی تاوان ئیجحاف بوو كه‌ ئه‌ورووپا چۆن سه‌یری به‌ربه‌رییه‌كان، قیبتییه‌كان، نۆرماندییه‌كان و ڤایكینگه‌كانی ده‌كرد، ئاوه‌ها و به‌ بێ هیچ جیاوازییه‌ك سه‌یری موسڵمانانیشی ده‌كرد. به‌ڵام و به‌سوێتر ئه‌وه‌ بوو كه‌ كیشوه‌ره‌كه‌ هه‌موو به‌ پانی و درێژی‌ و سه‌روخواریه‌وه‌ هاواری لێ هه‌ڵبسێت و هه‌موو وه‌ك هه‌ڵمه‌تی یه‌ك پیاو هاواری لێ به‌رز ببێته‌وه ‌و بكه‌ونه‌ ڕێ و هه‌رچی توانای سه‌ربازی و مرۆیی و شتی تریش هه‌یه،‌ بیخه‌نه‌ گه‌ڕ و بێن زه‌ویی پیرۆزیان ڕزگار بكه‌ن به‌ گومانی خۆیان!!!

پێكدادان و شڵه‌قانی شارستانێتیی ئه‌ورووپا:

ئیتر به‌م شێوه‌یه‌ بوو هێرشه‌ خاچپه‌رستییه‌كان، له‌ ئه‌نجامیدا شڵه‌قان و پێكدادانێكی شارستانێتی وه‌ها ڕووی دا كه‌ ئه‌ورووپا بۆ ساتێكیش له‌ ته‌مه‌نی خۆی له‌بیری ناكات.

ئه‌ورووپا كه‌ هیچ شارستانێتییه‌كی نه‌ده‌زانی، گه‌مارۆی چه‌ند شارێك ده‌دات -كه‌ بچوك بوون له‌ناو ده‌ریالووشی شارستانێتیی ئیسلامی- به‌ڵام هه‌ندێكیان ده‌گه‌یشتنه‌ ده‌ ئه‌وه‌نده‌ی ڕۆمای پایته‌ختی شارستانیخوازه‌ پیرۆزه‌كان!!!

ئه‌ورووپا كه‌ چه‌نده‌ین سه‌ده‌ نه‌زانیوه عیلم و زانیاری ‌چییه‌، به‌ڵكوو جگه‌ له‌ ئینجیل هیچ كتێبێكی تری نه‌ده‌ناسی و جگه‌ له‌ قه‌شه‌ش هیچ خوێنده‌وارێكی تری نه‌بوو، دۆش دامابوو له‌و هه‌موو كتێبخانه‌ زۆرانه‌ی كه‌ ئه‌م شاره‌ بچووكانه‌ له‌خۆیان گرتبوون. جا كتێبخانه‌ی تایبه‌تی بووبن یان گشتی، له‌ هیچ هونه‌ر و زانستێكدا بێبه‌ش نه‌بوون و جۆره‌های مه‌عره‌فه ‌و زانست و زانیارییان له‌خۆ گرتبوو؛ هه‌ر له‌ فه‌له‌ك و گه‌ردوونناسییه‌وه‌ تاكوو ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی.

ئه‌ورووپا كه‌ ناتوانێت داوای لێبوردن له‌ خواكه‌ی بكات یان نوێژ بكات یان هیچ قوربانی و خێرێكی بۆ بكات ته‌نها به‌ نێوه‌ندی پاپا و فاڵچییه‌كانی نه‌بێت و‌ ناتوانێت كتێبه‌ پیرۆزه‌كه‌ی خۆی بخوێنێته‌وه‌ یان ته‌فسیری بكات یان وه‌ریگێرِێته‌ سه‌ر زمانێكی زیندوو، ده‌بینێت كه‌ كۆتایین كتێبی خوای گه‌وره ‌-قورئانی پیرۆز- له‌ ڕۆژهه‌ڵاَتی پێشكه‌وتووی ئیسلامیدا ملێۆنان كه‌س له‌ ماڵ و مزگه‌وته‌كاندا ده‌یخوێننه‌وه‌ و‌ هه‌موو به‌ندایه‌تی خوا ده‌كه‌ن به‌ بێ هیچ واسیته ‌و ناوه‌ندێك له‌نێوان ئه‌وان و په‌روه‌ردگاریاندا.

ئه‌ورووپا كه‌ (٪٩٩)ی خه‌ڵكه‌كه‌ی كۆیله ‌و به‌نده‌ی خاوه‌ن زه‌وی و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانیان بوون. كه‌سێكیان نه‌یده‌توانی له‌ ده‌ره‌وه‌ی موڵكی ده‌ره‌به‌گه‌كه‌یدا ته‌نیا هه‌ناسه‌یه‌كیش هه‌ڵبمژێت. ئه‌گه‌ر هه‌وڵیشی بدایه‌ ئه‌وه‌ تاوانه‌كه‌ی داخكردن بوو به‌ چه‌ند مۆرێكی پانوپۆڕِ و هه‌تا مردن مۆری زه‌لیلی و كۆیلایه‌تی به‌ نێوچاوانیه‌وه‌ ده‌بوو. بینی كه‌ خه‌ڵكی له‌ ڕۆژهه‌ڵاَتی ئیسلامیدا دێن و ده‌ڕۆن و ئازادن له‌ موڵكی فراوانی خوادا هه‌ر له‌ زه‌ریای ئارامه‌وه‌ تا ئه‌تڵه‌سی و له‌گه‌ڵ خوارووی ئه‌فریقا و وڵاتانی ئه‌سكه‌نده‌ناڤیا و هه‌روه‌ها ڕه‌نگه‌ دوورگه‌كانی كاریبیشی گرتبێته‌وه‌.

ئه‌وروپا كه‌ باشترین نموونه‌ی بۆ یه‌كبونی ئیداره‌و به‌ڕێوه‌ بردنه‌كانی حكومه‌ته‌كانی (كۆمیۆن) بو له‌ ئیتالیا، بینی وا ڕۆژهه‌لاتی ئیسلامی جوانترین ده‌ستورو یاسای پیاده‌ ئه‌كرد له‌ حوكم و ده‌سه‌لاتدا كه‌ رِوبه‌ری وڵاته‌كه‌ی به‌ ئه‌ندازه‌ی پانتایی مانگ بوو!!

ئه‌وروپا كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارو پاشاكانی ڕه‌هاو بێ سنوور فه‌رمانڕه‌واییان ئه‌كرد، وه‌ خه‌ڵكانی ژێر ده‌ست باوه‌ڕیان وا بوو كه‌ قه‌یسه‌ر له‌ وه‌چه‌و نه‌سلی خوایه‌، وه‌ خوا خۆی ئه‌م مافه‌ی پێ داوه‌ كه‌ فه‌رمانرڕه‌واییان بكات و هه‌م له‌ قه‌ده‌ردا و هه‌م به‌ یاساییش و میراتێكه‌و له‌ خواو بۆ خۆی بنه‌ماڵه‌ پیرۆزه‌كه‌ی ماوه‌ته‌وه‌، كوتوپڕ بینی كه‌وا موسڵمانان جارێك ده‌سه‌ڵاتدارانیان توركن و جارێك كوردو جارێكی دیكه‌ مه‌مالیك، هه‌موو مرۆڤن له‌ ڕوانگه‌ی هه‌موو مرۆڤه‌كانه‌وه‌(2)

ئه‌وروپای نوقم بوو له‌ بێ سه‌روبه‌ری و دڕندایه‌تی به‌ زیندویی به‌رهه‌ڵستكارو پێچه‌وانه‌كانی خۆی ئه‌سوتاند، هونه‌ری ئه‌نواند له‌ سزادانی ئه‌وانه‌ی كه‌ لێی جیا ئه‌بنه‌وه‌و و به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر دڕندانه‌ سه‌رشۆرِی ئه‌كردن، هیچ به‌ڵێن و په‌یماننامه‌یه‌ك نازانێ و بكوژو ببڕی به‌رهه‌ڵستكارانیه‌تی، سه‌ری سورِما به‌ ئه‌خلاق و ڕه‌وشتی مسوڵمانان له‌ شه‌ڕو ئاشتیدا(3)

ئه‌وروپا كه‌ گومانی وابوو جیهان ته‌نها ئه‌وروپایه‌و به‌س، وه‌ هه‌ر گه‌‌یشتنێك بۆ كه‌ناره‌ره‌كانی ڕۆژهه‌لاَتی به‌ دۆزینه‌وه‌یه‌ك له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌دا(4)!! وه‌ تا سه‌ده‌ی نۆزه‌ده‌ش به‌م شێوه‌یه‌ مایه‌وه‌، ده‌می ته‌قی كه‌ بینی وا ‌ موسڵمانه‌كان ڕۆژهه‌لات و ڕۆژئاوا ده‌كه‌ن و به‌ هه‌موو هێمنی وملكه‌چیه‌كه‌وه‌ بازرگانی و گه‌شتیارو بانگه‌واز به‌ جیهاندا ده‌كه‌ن، گه‌شتنه‌ چه‌ند به‌شێكی‌ ئه‌ملاو لای ئه‌وروپا پێش ئه‌وه‌ی ئه‌وروپا خۆی بیدۆزێته‌وه‌و بیانگاتێ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ جیهانی پان و به‌رینی ڕۆژهه‌ڵات كه‌ به‌راورد به‌ ئه‌وروپا چه‌ندێك گه‌وره‌و پان وبه‌رینه‌ له‌ وشكایی و ده‌ریادا(5)، وه‌ ئه‌و مزگه‌وتانه‌ی كه‌ له‌ كه‌ناره‌كانی كاریبی دۆزرانه‌وه‌ كاتێك كۆڵۆمبوس گه‌شته‌ ئه‌وێ و هاواری كرد و وتی:" ئه‌ی خوایه‌!! ته‌نانه‌ت یابانیش مزگه‌وتی لێیه‌؟"!! ته‌نها یه‌كێكن له‌و شاهیدو گه‌واهانه‌ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌.

ئه‌وروپا كه‌ تیماریان به‌ پێكهاته‌و تێكه‌ڵیه‌كانی میزو پیسایی و پارچه‌ مێروو حه‌شه‌رات ئه‌كرد، سه‌ری سوڕما‌ به‌م هه‌موو تیمارستان و كارگانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای زانیاریه‌ ته‌جریبیه‌كان دروستكرابوون؛ له‌ گه‌ڵ ئاگاهی و شاره‌زایی له‌ تۆێكاری و دیاریكردن و برینسازی و پێكهێنانی ده‌رمان، وه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌ كتێب و موجه‌له‌داتی زۆر گه‌وره‌و گران به‌ها ته‌دوین كراون و نوسراونه‌وه‌ كه‌ بونه‌ سه‌رچاوه‌ی یه‌كه‌می ڕاپه‌رِینی پزیشكی نوێ و به‌رده‌وامیش زێیه‌كی تازه‌كه‌ره‌وه‌ن بۆی(6).

به‌ كورتی: ئه‌وروپا له‌ دایكبونێكی نۆێی به‌ خۆوه‌ دی، ئیتر له‌وێوه‌ بۆ یه‌كه‌م جارو له‌ مێژوی خۆیدا ئه‌و هه‌سته‌ی لای دروست بوو كه‌ یه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌و به‌ره‌نگاری دوژمنێكی ئه‌به‌دی بۆته‌وه‌ كه‌ ئیسلامه‌، وه‌ مناڵی له‌و سه‌رده‌مه‌دا ناو برا به‌ چاخی ڕاپه‌ڕین "عصر النهضة" یان ژیانه‌وه‌ كه‌ به‌ ده‌ستی ئه‌نقه‌ست وای كردووه‌ سه‌ره‌تاكه‌ی له‌ شاره‌زایی به‌ ئاینی نه‌سرانی و ئاشكرا بونی شارستانیه‌ته‌ گه‌وره‌كه‌ی ده‌ست پێ نه‌كات، به‌ڵكو به‌ مه‌له‌كردن له‌ پێچه‌وانی ئاڕاسته‌وه‌ به‌ره‌و نه‌فامی یۆنانی و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌رسطو.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* ئه‌م بابه‌ته‌ به‌ كورتی له‌ كتێبی ( مقدمة في تطور الفكر الغربي والحداثة) دكتور: سفر الحوالی وه‌رگیراوه‌.
په‌ڕاوێزه‌كان:
(1) به‌رده‌وام ده‌مارگیری و ڕه‌گه‌زپه‌رستی له‌ خوێنی بیرمه‌ندانی ئه‌وروپادا دێت و ده‌چێ، ته‌نانه‌ت -بول كندی- كاتێك سه‌رژمێری شاره‌ جیهانیه‌كان ئه‌كات له‌ سه‌رده‌مه‌كانی ڕابوردودا، ناوی هه‌ندێ شاری یۆنانی و ڕۆمانی ده‌بات و ناوی تاكه‌ یه‌ك شاری ئیسلامییش ناهێنێن (مستقبل القرن الحادي والعشرين) له‌ سه‌رچاوه‌ ئینگلیزیه‌كه‌یه‌وه‌.
(2) له‌ جیهانی ئیسلامیشدا چه‌ند كه‌سانێك به‌ ده‌ر كه‌وتن كه بانگه‌شه‌ی ده‌سه‌ڵاێتكی ‌ وه‌ك ده‌سه‌ڵاتی بابه‌وی و ئه‌باطره‌و پاشاكانی ئه‌وروپایان ده‌كرد وه‌ك عوبه‌یدیه‌كان كه‌ به‌ (فاطمیه‌كان) ناویان ده‌ركردبوو، به‌ڵام له‌ ناو گشتی موسڵماناندا دروخراوه‌و بێ نرخ تێیان ده‌ڕوانرا، چونكه‌ ڕ‌ۆشنایی كتاب و سوننه‌ت وای كردبوو كه‌ ته‌نانه‌ت خه‌ڵكی عامی و گشتی موسڵمانانییش ڕۆشنبیرترو به‌رزتر بن له‌ فه‌یله‌سوفه‌كانی ئه‌وروپا كه‌ باوه‌ڕیان به‌م جۆره‌ له‌ ئه‌فسانه‌ هه‌بوو، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هیجل باوه‌ڕی هه‌بوو به‌ ملهوڕو طاغوته‌كانی ڕوسیا!!
(3) به‌سه‌ بۆ هه‌موو به‌ ویژدانێك كه‌ ببینێ چۆن نه‌سرانیه‌كان له‌ میسرو شام و سه‌رجه‌م وڵاتانی تریشدا تا ئه‌مڕۆ ژیاوون، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ هه‌ر له‌ كاتی فه‌تحی ئیسلامیه‌وه‌ له‌ سه‌ده‌ی یه‌كه‌مه‌وه‌ تاكو ئێسته‌ش كه‌مایه‌تیه‌كی كه‌م بوون له‌ ناو ڕووبه‌ری فراوانی جیهانی ئیسلامی و موسڵماناندا، ئه‌مه‌ به‌ به‌راوورد به‌و ئیباده‌و له‌ ناو برده‌نه‌ كۆمه‌ڵیه‌ی كه‌ موسڵمانه‌كان له‌ سه‌ر ده‌ستی ئه‌وروپادا توشیان هات له‌ سه‌رده‌مێكدا كه‌ ناو ده‌برا به‌ سه‌رده‌می ڕاپه‌ڕین!!
(4) به‌ نموونه‌ سه‌یری كتێبی: (اكتشاف جزيرة العرب).
(5) ئه‌م جیاوازیانه‌وه‌ -جگه‌ له‌وانیش- زۆرن، ئه‌مه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ له‌ كاتی هێرش و هاتنی خاچ په‌رستان بۆ سه‌ر جیهانی ئیسلامی، موسڵمانه‌كان كه‌موكوڕ بوون له‌ به‌ جێهێنانی ته‌عالیمه‌كانی ئیسلام و پابه‌ند بوون به‌ حه‌قیقه‌تی ئیسلامه‌وه‌، وه‌ به‌ بیروباوه‌ڕی من ئه‌گه‌ر ئه‌وروپا ئه‌خلاق و ڕه‌وشتی مسوڵمانانی نه‌وه‌ی نوێی سه‌ره‌تای ئیسلامی بدیایه وه‌ك ئه‌وانه‌ كه‌ سه‌ره‌تای موسته‌عمه‌رانی بیزه‌نطی كۆن كه‌ له‌ سه‌رده‌می ئه‌وه‌ نه‌وه‌یه‌دا بوو كه‌ پێغه‌مبه‌ر صلىالله علیه وسلم په‌روه‌رده‌ی كردبوون، ‌،خۆی ته‌سلیمی په‌روه‌ردگار ده‌كردو موسڵمان ده‌بوو وه‌ك ئه‌وان بوون، وه‌ زۆریان ئیمانیان ده‌هێنا ئه‌گه‌ر بابا پارچه‌ پارچه‌شی بكردنایه‌، به‌ڵام حیكمه‌ت و دانایی په‌روه‌ردگاره‌ له‌ سزاو تۆڵه‌ی ئه‌وان گومڕایی ئه‌وانی تردا.
(6) كاتێك ئه‌نده‌لس كه‌وته‌ ژێر ده‌ستی فردیناند دیزابیلا، فه‌رمانی دا به‌ ڕووخانی هه‌موو گه‌رماوه‌كان، وه‌ كه‌نیسه‌ یاسایه‌كی ده‌ركرد كه خۆشۆرین خوو نه‌ریتێكی ئیسلامیه‌و ده‌بێ نه‌مێنێ، وه‌ هه‌ر كه‌سێ خۆی بشوات و به‌رده‌وا بێ مانای وایه‌ به‌ ته‌واوی نه‌بۆته‌ نه‌سرانی و وازی له‌ ئاینه‌كه‌ی نه‌هێناوه‌، جا له‌ ژێر سێبه‌ری ئه‌م فه‌رمانڕه‌واییه‌ كاسۆلیكیه‌دا بازرگانیكردن به‌ میزی مرۆڤ‌ په‌ره‌ی سه‌ند بۆ بیماركردن و ته‌داوی كردنی، ڕۆژئاوا ئه‌وه‌نده‌ مه‌بهور بوو به‌ شارستانی ئه‌نده‌لس تا پله‌یه‌ك كه‌ میزی خه‌ڵكی ئه‌نده‌لس باشترین جۆری ده‌رمان بوو!! (هه‌موو ئه‌مانه‌ یه‌كێك له‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسانی هاوچه‌رخی ئیسپان به‌ درێژی باسی كردووه‌).

ئیسلامفۆبیا

هێز له‌ عه‌قڵییه‌تی ئه‌مریكاییدا

ئیسلام ئایینێكه‌ بانگه‌شه‌ ناكات بۆ ئاشتی!!!

دێمۆكراسی، ناوێكی بێناوه‌ڕۆك*

ڕۆژئاوا چی له‌ جیهانی ئیسلامی ده‌وێت؟!

ئاشتی و بڵاوبوونه‌وه‌ی ئیسلام

تێگه‌یشتنی ڕۆژئاوا بۆ وه‌هابییه‌ت

نعووم چۆمسكی هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌ عێراق

ئیسلامی سیاسی

گفتوگۆی دوو ڕۆشنبیر له‌مه‌ڕ عه‌لمانییه‌تی دێمۆكراسی