پێوه‌ندی بابه‌ت بنێره‌ نه‌خشه‌ی ماڵپه‌ڕ‌ ئێمه‌ کێین؟ ماڵه‌وه‌
 

 
٥-زولحیججه‌-١٤٢٩ ك به‌رامبه‌ر به‌ ٠٣/١٢/٢٠٠٨ ز
 

پرسیار : بۆ چی پێغه‌مبه‌ران خوای گه‌وره‌ ڕه‌وانی کردن؟ وه‌ڵام: بۆ ڕاگه‌یاندنی به‌ندایه‌تی و یه‌کتاکپه‌رستی خوا نه‌هیکردن له‌ هاوتا و هاوبه‌ش په‌یداکردن بۆ خوا. به‌ڵگه‌مان له‌ قورئاندا :(وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ... ) سوره‌تی النحل ئایه‌تی 36 .به‌ڵگه‌مان له‌ سوننه‌تدا: (و الأنبياء إخوة و دينهم واحد) [أي كل الرسل دعوا ٌإلى التوحيد]. متفق عليه.

  سه‌ره‌تا :: عه‌قيده‌ی ته‌حاوی :: پێشه‌کیی شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌حاوی (ئه‌ڵقه‌ی یه‌که‌م)
print it چاپی بکه comment لێدوان بنێره‌ send mail بینێره بۆ هاوڕێکه‌ت‌
له‌لایه‌ن: ‌‌: باوكی موحه‌ممه‌د | خوێنراوه‌ته‌وه‌: ١٢٧٧ | ڕێكه‌وت: ٢٠٠٦/ ٤/٢١ | ئه‌م وتاره‌ پاشه‌كه‌وت بكه‌
جۆری فۆنت هه‌لبژێره قه‌باره‌ی تێکسته‌کان دیاری بکه:    فۆنت بنه‌ڕه‌تی بکه‌ره‌وه!

شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌‌حاوی ... پێشه‌كی ... ئه‌ڵقه‌ی یه‌كه‌م (٢)
نووسینی: شێخی دكتور سفر عبدالرحمن الحوالی
وه‌رگێڕان: باوكی موحه‌ممه‌د

(2) گرنگیی زانینی بنه‌ماكانی ئایین

قَالَ المُصنِّفُ رَحِمَهُ اللهُ: -
"بسم الله الرحمن الرحيم حسبي الله ونعم الوكيل، وبه نستعين، الْحَمْدُ لِلَّهِ، نستعينه، ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا، ومن سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأشهد أن سيدنا محمداً عبده ورسوله صلى الله عليه وعلى آله وصحبه وسلم تسليماً كثيراً. أما بعــد:
فإنه لما كَانَ علم أصول الدين أشرف العلوم، إذ شرف العلم بشرف المعلوم، وهو الفقه الأكبر بالنسبة إِلَى فقه الفروع، ولهذا سمى الإمام أبو حنيفة رحمة الله عليه ما قاله وجمعه في أوراق من أصول الدين: الفقه الأكبر وحاجة العباد إليه فوق كل حاجة، وضرورتهم إليه فوق كل ضرورة، لأنه لا حياة للقلوب، ولا نعيم ولا طمأنينة، إلا بأن تعرف ربها ومعبودها وفاطرها، بأسمائه وصفاته وأفعاله، ويكون مع ذلك كله أحب إليها مما سواه، ويكون سعيها فيما يقربها إليه دون غيره من سائر خلقه] إهـ."
[ له‌ پاشاندا: له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ زانیاری بنه‌ماو ئوسوڵی دین به‌ رێزترینی زانیاریه‌كانه‌، چون رێزی زانست به‌ ڕێزی زانراوه‌كه‌وه‌یه‌، وه‌ ئه‌و زانیاری و ورد بوونه‌وه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ به‌راوودر له‌ فیقه و زانیاری به‌شه‌كان، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ پێشه‌وا أبو حنيفة ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ ئه‌وه‌ی كه‌ وتوویه‌تی و كۆی كردۆته‌وه‌ له‌ چه‌ند په‌ڕه‌یه‌كدا سه‌باره‌ت به‌ ئوسوڵی دین ناوی ناوه‌ به‌ فیقهی هه‌ره‌گه‌وره‌ - الفقه الأكبر- وه‌ خواستی به‌نده‌كان پێی له‌ سه‌رو هه‌موو خواستێكه‌وه‌یه‌، وه‌ پێویستی به‌نده‌كانی پێی له‌ سه‌روو هه‌موو پێویستیه‌كه‌وه‌یه‌، چونكه‌ به‌ ڕاستی هیچ ژیانێك نیه‌ بۆ دڵه‌كان و هیچ هێمنی و ئایایش و خۆشیه‌ك نیه‌، ته‌نها به‌وه‌ نه‌بێت كه‌ په‌روه‌ردگارو په‌رستراوو خۆڕشكی خۆی بناسێت، به‌ ناوو سیفات و كرداره‌كانیه‌وه‌، وه‌ له‌ گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا له‌ هه‌موو شتێكی تری خۆشتر بوێ، وه‌ هه‌وڵ و كۆششی له‌وه‌دا بێ كه‌ نزیكی ئه‌كاته‌وه‌ لێی بێجگه‌ له‌و له‌ هه‌موو دروستكراوه‌كانیدا] اهـ.

شه‌رح و ڕاڤه‌كردن

دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ كتێبه‌كه‌ی به‌م وتاره‌ ده‌ست پێ كردووه‌ كه‌ پێی ئه‌وترێت –خوتبه‌ی پێویستی-خطبة الحاجة-،كه‌ پێغه‌مبه‌ر صلىالله عیه وسلم -وه‌ك صه‌حیح و دروست لێیه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌- وته‌و گوفتاره‌كانی پێ ده‌ست پێ كردووه‌، ئه‌مه‌ش په‌یڕه‌وێكی پێغه‌مبه‌ره‌و پێویسته‌ له‌ سه‌ر ئێمه‌ش كه‌ به‌رده‌وام به‌و شێوه‌یه‌ وتاره‌كانمانی پێ ده‌ست پێ بكه‌ین.

هه‌ر وتارو خوتبه‌یه‌ك شه‌هاده‌تی تیا نه‌بێت ئه‌وه‌ هه‌روه‌ك له‌ فه‌رمووده‌دا هاتووه‌ وه‌ك ده‌ستی قرتاو وایه‌: { كل أمر ذي بال لا يبدأ فيه ببسم الله فهو أقطع }رواه السبكي في طبقات الشافعية (1 /6) ، وذكره الشيخ الألباني في إرواء الغليل (1 /29) (3)، وهو عند أبي داود (4/261)، و النسائي في الكبرى (6/127)، و ابن ماجه (1/610)، و أحمد (2/359)، و الدارقطني (1/229)، و ابن حبان (1/173- 174)، بلفظ ( كل أمر ذي بال لا يبدأ فيها بالحمد لله فهو أجذم ) أو (فهو أبتر) { هه‌ر كارێكی خاوه‌ن شان و پله‌ ئه‌گه‌ر به‌ ناوی خوا ده‌ست پێ نه‌كرێت ئه‌و برِاوه‌یه‌ یان قرتاوه ‌(واته‌ به‌ركه‌تی نیه‌)} هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م فه‌رمووده‌یه‌ له‌ ڕووی ڕشته‌‌-اسناد-‌كه‌یه‌وه لاوازی تیایه‌، به‌ڵام له‌ وتارو گوفتاره‌كانی پێغه‌مبه‌ردا صلىالله علیه وسلم جێگیرو سه‌لماوه‌ كه‌ به‌رده‌وام به‌ ناوی خوای ده‌ستی به‌ وتاره‌كانی كردووه‌، هه‌روه‌ها له‌ نامه‌كانیدا بو پاشاكان به‌ ناوی خوا ده‌ستی پێ كردووه‌.

سه‌ره‌تا به‌ یادی خوای گه‌وره‌ سبحانه‌وتعالی، یان به‌ سوپاسگوزاری و حه‌مدو سه‌نا، یان به‌ ناوی خوا، یان به‌ –بخطبة الحاجة-، ئه‌مانه‌ سوننه‌ت و په‌یڕه‌وێكی جێگیرن له‌ پێغه‌مبه‌ری خواوه ‌و نابێت لێی لابده‌ین و به‌شتانێكی تر وتارو گوفتاره‌كانمان بكه‌ینه‌وه‌، وه‌ دانه‌ریش ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ به‌ یادی خوا ده‌ستی پێكردووه‌.

ئینجا له‌ پاشاندا وتی: "أما بعد" " ئینجا له‌ پاشاندا"، ئه‌مه‌ش هه‌روه‌ها سوننه‌ت و په‌یڕه‌وی پێغه‌مبه‌ر بووه‌ صلىالله علیه وسلم له‌ وتارو نامه‌و نووسراوه‌كانیدا، دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ناوی خوای ئه‌هێناو سوپاسگوزاری په‌روه‌ردگاری ئه‌كرد وحه‌مدو سه‌نای خوای ئه‌كرد ئه‌یفه‌رموو: "أما بعد" ئینجا ده‌ستی ئه‌كرده‌ ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ مه‌به‌ستی بوو.

زانیاری و علیمی ئوسوڵ و بنه‌ماكانی ئایین پیرۆزترین زانست و زانیاریه‌كه‌‌‌ كه‌ مرۆڤ فێری بێت؛ چونكه‌ ڕێزی هه‌ر شتێك به‌ ڕێزی ئه‌و بابه‌ته‌وه‌یه‌ كه‌ لێی ئه‌دوێ، بابه‌تی زانست و زانیاری ته‌وحیدو یه‌كتاپه‌رستیش له‌ ناسینی زات و سیفاته‌كانی خوای گه‌وره‌ ئه‌دوێ، چی پێوه‌یسته‌ له‌ گه‌وره‌یی و حه‌مدو پێاهه‌ڵدانی ڕووی ئه‌و زاته‌ به‌رزو گه‌وره‌یه‌، هه‌روه‌ها چی مافی ئه‌و زاته‌یه‌ له‌ په‌رستن و پاڕانه‌وه‌و مافی ئه‌و په‌روه‌ردگاره‌ به‌ سه‌ر به‌نده‌كانیه‌وه‌.

به‌مه‌ش په‌ی به‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی گرنگ ده‌به‌ین و ده‌یخه‌ینه‌ ڕوو كه‌ پێویسته‌‌ هه‌روا به‌ سه‌ریدا گوزه‌ر نه‌كه‌ین-هه‌رچه‌نده‌ لای زۆربه‌مان زانراووه‌ و تێی گه‌یشتوین- ئه‌وه‌ش گومان دروستكردنه‌ له‌ خۆیندن و فێربوونی زانیاریه‌كانی یه‌كتاپه‌رستی و بیروباوه‌ڕو و بنچینه‌كانی دین، قسه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ فێربونی ئه‌م جۆره‌ زانیاریانه‌ پێویست نیه‌و كارێكی گرنگ نیه‌.

وه‌ڵامی ئه‌وانه‌ هه‌ر وه‌ك چۆن دانه‌ر وه‌ڵامی داونه‌ته‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تادا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێزو به‌رزی هه‌ر زانیارییه‌ك به‌ ڕێزی ئه‌و بابه‌ته‌وه‌یه‌ كه‌ فێری ده‌بیت و لێی ده‌دوێیت، فیقه ورد بوونه‌وه‌ و زانیاری هه‌ره‌ گه‌وره‌ بریتیه‌ له‌ زانین و عیلم به‌ خوای گه‌وره‌ سبحانه‌وتعالی، كه‌ گه‌وره‌ترینی زانیاری و مه‌به‌سته‌كانه‌، به‌ڕێزترین و پیرۆزترین كارێكه‌ كه‌ ئیمانداران هه‌وڵی بۆ ئه‌ده‌ن به‌ گشتی، بۆ هیچ كه‌سێك نیه‌ كه‌ له‌ شانی ئه‌و زانیاریه‌ كه‌م بكاته‌وه‌ یان گومانداری بكات، یان بڵێ: هێچ پێویست ناكات فێری ته‌وحیدو یه‌كتاپه‌رستی ناوو سیفاته‌كانی خوای گه‌وره‌ ببین!!

خۆ ئه‌گه‌ر كه‌سێك وتی: هیچ پێویست نیه‌ خه‌ڵكی فێری نوێژو ڕۆژوو زه‌كات ببن، ئه‌وه‌ هه‌موو موسڵمانان به‌ گشتی به‌ گژیا ده‌چنه‌وه‌و به‌ ڕویا ده‌وه‌ستن، ده‌ی چۆن ئه‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ ته‌وحید به‌و شێوه‌یه‌ بین! كه‌ له‌ نوێژوو ڕۆژووش گه‌وره‌تره‌؛ چونكه‌ ناسینی زاتی خوا سبحانه‌ وتعالی گه‌وره‌تره‌ له‌ ناسینی مافه‌كانی به‌ سه‌رمانه‌وه‌، بیروباوه‌ڕمان به‌و زاته‌ گه‌وره‌تره‌ له‌ كرده‌وه‌كانمانه‌ بۆی، هه‌روه‌ك چۆن له‌ قسه‌ی دانه‌ردا ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ باسی دێته‌ پێشمان كه‌ ئه‌فه‌رموێت: قورئان هه‌مووی یه‌كتاپه‌رستیه‌، گه‌وره‌ترین بابه‌تێك كه‌ له‌ قورئاندا هه‌بێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ته‌وحیدو یه‌كتاپه‌رستی خواوه‌ هه‌یه‌ سبحانه‌ وتعالی.

وه‌ پێغه‌مبه‌رصلىالله علیه وسلم ماوه‌یه‌كی زۆری به‌ سه‌ر برد له‌ مه‌ككه‌دا له‌ فێركردنی ته‌وحید و یه‌كتاپه‌رستی به‌ هاوه‌ڵه‌‌كانی، ئینجا له‌ مه‌دینه‌شدا به‌رده‌وام ئه‌و ئایه‌تانه‌ی كه‌ ئه‌هاتنه‌ خواره‌وه‌ له‌ بواری یاساو فه‌رمانه‌كاندا به‌ یه‌كتاپه‌رستیه‌وه‌ په‌یوه‌ست بوون و ڕاسته‌وخۆ له‌ گه‌ڵ بیروباوه‌ڕدا تێكه‌ڵاو بوون: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [البقرة:183]. { ئه‌ی ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه‌ ڕۆژووتان له‌ سه‌ر نوسراوه‌ هه‌روه‌ك له‌ سه‌ر ئه‌وانه‌ی پێش ئێوه‌ی نوسراوه‌، تاكو پارێزكاربن و ته‌قوای خواتان هه‌بێت}..

وه‌ به‌م شێوه‌یه‌ش جیهادو تێكۆشان له‌ پێناوی خوادا كه‌ فه‌رمانی پێدراوه‌ و له‌ سه‌ر موسڵمان به‌ پێویست گه‌ڕاوه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ تاكو وشه‌ی خوا سه‌ربكه‌وێت و ته‌وحیدو یه‌كتاپه‌رستی سه‌قامگیر ببێت، وه‌ له‌ سه‌ره‌تاكانی جیهاد كه‌ ڕێێ پێدراوه‌ و پێویست كراوه‌ شه‌ڕو جه‌نگی خاوه‌نانی كتێبه‌ كه‌ ده‌ڵێن: خوا سێیه‌می سێیه‌مانه (إن الله ثالث ثلاثة)‌، یان ده‌ڵێن، خوا مه‌سیحی كوڕی مه‌ریه‌مه‌.

خوای گه‌وره‌ له‌ سوره‌تی ته‌وبه‌دا فه‌رمانی داوه‌ به‌ شه‌ڕكردنیان، ئه‌مه‌ش ئه‌رك و واجبێكی هه‌ربوو حه‌تمیه‌ له‌ سه‌ر موسڵمانان هه‌روه‌ك شه‌ڕِی ئه‌و هاوه‌ڵگیرانه‌ی كه‌ په‌كخه‌ر –معطل- ی سیفاته‌كانی خوای گه‌وره‌ن و باوه‌ڕیان پێی نیه، جا هه‌ر كه‌سێك خوای ناسی به‌ڵام كۆمه‌ڵێ سیفا‌تی دایه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌ كه‌ بۆ ئه‌و نابێت شایه‌نی خوای گه‌وره‌ نین، یان هاوه‌ڵ و هاوبه‌ش و هاوشان یان نه‌وه‌و كوڕی بۆ بڕیاردا، یان له‌ سیفاته‌كانی خوای گه‌وره‌دا به‌ هه‌ر جۆرێك له‌ جۆره‌كانی شیرك و هاوه‌ڵگیری بڕیاردا، ئه‌وه‌ شه‌ڕی له‌ گه‌ڵ ئه‌كرێت هه‌روه‌ك چۆن شه‌ڕ له‌ گه‌ڵ موشریك و هاوه‌ڵگیرێكدا ئه‌كرێت كه‌ سیفاته‌كانی خوا سبحانه‌وتعالی په‌ك ده‌خات و نایانسه‌لمێنێ.

قسه‌ له‌ سه‌ر كتێبی (الفقه الأكبر)

وه‌ لێره‌وه‌ پێویسته‌ كه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی سه‌لماندنی كتێبی (الفقه الأكبر) بكۆڵینه‌وه‌.

له‌ ڕاستیدا پێشه‌وا (ئه‌بو حه‌نیفه‌) ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ هه‌ندێ كتێبی خراوه‌ته‌ پاڵ كه‌ نه‌ ئه‌و نووسیونی و نه‌ دایناوون، به‌ڵكو وه‌ك ده‌رئه‌كه‌وێت یه‌كێك له‌ پێشه‌وایانی په‌یڕه‌وی حه‌نه‌فی نووسیونی كه‌ ناو ئه‌برێت به‌ (أبي مطيع البلخي الحكم بن عبد الله) و پاڵیداونه‌ته‌ لای ئیمام (ئه‌بی حه‌نیفه‌) ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ.

گومان له‌وه‌دا نیه‌ كه‌ ئه‌و كتێبه‌ زۆرێك له‌ هه‌ق و شتی باشی تێدایه‌، یه‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ بیزانین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خاوه‌نه‌كه‌ی ئیمام (ئه‌بو حه‌نیفه‌) نیه‌، جا كتێبنامه‌ -رسالة-ی (العالم والمتعلم)، وه‌ كتێبنامه‌ی (الفقه الأكبر) هه‌رچه‌نده‌ زۆربه‌ی بابه‌ته‌كانی ڕاست و دروستن‌، وه‌ وا شه‌رح و راڤه‌كراوه‌‌ كه‌ گوایا دانراوی ئیمام (ئه‌بو حه‌نیفه‌)یه‌‌، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی له‌ لایه‌نی زانستیه‌وه‌ دڵنیابه‌خش بین بۆ كتێبه‌كه‌ ئه‌ڵێین كه‌ ئه‌م كتێبه‌ دانراوی ئیمام (ئه‌بو حه‌نیفه‌) نیه‌.

وه‌ (الحكم) خۆشی لاوازه‌، به‌ڵكو تۆمه‌تبار كراوه‌‌ به‌وه‌ی كه‌ فه‌رمووده‌ی داناوه‌.

جا به‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ حه‌نه‌فیه ‌-زۆربه‌ی مسوڵمانانیش له‌و كاته‌دا حه‌نه‌فی بوون و به‌ڵكو ده‌وڵه‌تیش هه‌ر له‌ سه‌ر په‌یڕه‌وی حه‌نه‌فی بووه‌- دانه‌ر وا هێناویه‌تی و باسی كردووه‌ كه‌ خاوه‌نی كتێبی (الفقه الأكبر) ئیمام (ئه‌بو حه‌نیفه‌)یه‌، وه‌ له‌وانه‌شه‌ بڵێن الحكم كه‌ (أبو مطيع البلخي)یه‌ خاوه‌ن سیقه‌و متمانه‌ پێكراوه‌.

پێیان ده‌ڵێین: ئه‌گه‌ر شتێكتان دایه‌ پاڵ ئه‌و پێشه‌وایه‌ سه‌یری ئه‌وه‌ بكه‌ن كه‌ چی ئه‌ڵێت، وه‌ باوه‌ڕ مه‌كه‌ن به‌و عه‌قیده‌و بیروباوه‌ڕه‌ داهێنراوو بیدعیانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی چواره‌مه‌وه‌ له‌ سه‌ر ده‌ستی (ئه‌بو مه‌نصوری ماتریدی) یان له‌ سه‌ر ده‌ستی (نه‌سه‌فی) و ئه‌وانی تریش كه‌ هاوشێوه‌یان بوون هاتوون و شتانێكیان له‌ په‌یڕه‌وی حه‌نه‌فیدا داهێناوه‌ له‌ بواری عه‌قیده‌دا كه‌ ئیمام (ئه‌بو حه‌نیفه‌) به‌و شێوه‌یه‌ نه‌بووه‌و باوه‌ڕِی وا نه‌بووه‌.

ژیانه‌وه‌ی دلاَن ته‌نها به‌ ناسین و خۆشه‌ویستی خوای گه‌وره‌ ده‌بێت.

قسه‌ی دانه‌ر كه‌ ده‌فه‌رموێت: "[وحاجة العباد إليه فوق كل حاجة وضرورتهم...]" [ پێویستی به‌نده‌كان به‌و له‌ سه‌رو هه‌موو داواكاری و پێویستیه‌كیانه‌وه‌یه‌ ...] هه‌تا كۆتایی ده‌سته‌واژه‌كه‌.

ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ ناونیشانی ده‌روازه‌یه‌كه‌ كه‌ ئیمام (ابن القيم) رِ‌ه‌حمه‌تی خوای لێبێ له‌ كتێبی (إغاثة اللهفان)دا هێناویه‌تی و ده‌فه‌رموێ: "أنه لا حياة للقلب ولا طمأنينة ولا نعيم إلا أن يكون الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى هو معبوده وإلهه" [ دڵ هیچ ژیان و خۆشی و نیعمه‌تێك به‌ خۆیه‌وه‌ نابینبێت مه‌گه‌ر له‌ په‌رستن و ملكه‌چی و هاوار بۆ خوای گه‌وره‌دا نه‌بێت]‌ دانه‌ریش ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ ئه‌م چه‌ند دێڕه‌ی له‌و كتێبه‌دا كورت كردۆته‌وه‌.


گرفتی مرۆڤی هاوچه‌رخ

سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ گشت سه‌ده‌كانی تری ڕابوردوو ئاڵۆزی و په‌رته‌وازه‌یی و دۆش دامان و ونبونی به‌ خۆیه‌وه‌ بینیوه‌ له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا، زانراویشه‌ له‌ هه‌ر سه‌رده‌مێكدا‌ ئه‌وه‌ی به‌ جوانی ئه‌توانێت لێكدانه‌وه‌ له‌ واقع‌ بدات به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ق و ڕاستی و ته‌واوو له‌ هه‌ر واقعێكدا یان له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا-جا ئه‌م واقعه‌ هه‌ق بێت یان ناهه‌ق له‌ لایه‌نی بیروباوه‌ڕو هه‌ڵس و كه‌وته‌وه‌- ئه‌و كه‌سانه‌ن‌ كه‌ خاوه‌ن ورد بینی و هه‌ستێكی قوڵ و دووربین بن، ئه‌وانیش كه‌ هۆنه‌ران و ئه‌دیب و ڕۆشنبیران و هاووێنه‌كانیانن.‌

ئه‌دیب و شاعیره‌كانی ئه‌وروپا چی ئه‌ڵێن ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه مرۆڤ‌ هیچ ژیان و به‌خته‌وه‌ریه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی نیه‌‌، هیچ خۆشی و نیعه‌مه‌تێك ته‌واو به‌رجه‌سته‌ نیه‌، تاكو په‌روه‌ردگاری نه‌ناسێت و ڕوو به‌ ئه‌و هه‌نگاو نه‌نێ سبحانه‌وتعالی؟!!

به‌ جۆرێك لێكدانه‌وه‌یان له‌ ژیان و بیروبۆچونی خۆیان كردووه‌‌ كه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌ سه‌ر ون بوون و تیاچوون و گومان و دودڵیان، جێی داخیشه‌ كه‌ ئه‌ڵێم: كه‌ هه‌ندێ له‌ موسڵمانه‌كانیش هه‌مان ڕێگه‌ی چه‌وتی ئه‌و شاعیرو ئه‌دیبه‌ بێ مه‌به‌ستانه‌یان گرتووه‌ له‌ پێناسه‌یاندا بۆ مرۆڤ و ئاواته‌كانی له‌م سه‌ر زه‌ویه‌دا و وه‌ك ئه‌وان له‌ ده‌ریای بێباوه‌ڕی و بێ مه‌به‌ستیدا ون بوون، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌بینین زۆرێك له‌ دیوانه‌ شیعریه‌كان هیچیان له‌ باره‌دا نیه‌ جگه‌ له‌وه‌ نه‌بێت كه‌ به‌ڵگه‌ن له‌ سه‌ر ون بوون و سه‌رلێشێواوی خاوه‌نه‌كه‌یان.

به‌ نموونه‌ شاعیرێكی نه‌سرانی گاور ئه‌ڵێت:

جئت لا أدري مـن أين؟! ولكـني أتيت

ده‌ڵێ: من نازانم له‌ كۆیه‌وه‌ هاتووم؟! هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ئه‌زانم كه‌ هاتووم و له‌ ژیاندا هه‌م و ئه‌ژیم، ئیتر نازانم له‌ كۆیه‌وه‌ هاتووم و كێ دروستی كردووم!!

وه‌ جگه‌ له‌ویش زۆرێك له‌ شاعیرو ئه‌دیبه‌كان هه‌ن كه‌ دیوانی شیعریان نوسیوه‌و هه‌مووی بریتیه‌ له‌ ون بوون و وێڵ بوون له‌ ده‌ریای ئه‌م دنیایه‌داو شیعره‌كانیان پڕیه‌تی له‌ گومان و دوودڵی و بێ مه‌به‌ستی له‌ ژیانی دنیاداو نازانن چۆن و بۆچی و له‌ به‌رچی هاتوونه‌ته‌ بوون و هه‌میشه‌ له‌ دڵه‌ڕاوكێ و بێزاریدا ده‌ژین.

به‌ڵام سوێند به‌ خوا ئێمه‌ ئه‌زانین كه‌ هۆی ئه‌مانه‌ هه‌مووی بێباوه‌ڕیه‌ به‌ خوای په‌روه‌ردگار، وه‌ ئه‌وانه‌ ئه‌گه‌ر خوایان به‌ تاك و ته‌نها بناسیایه‌و‌ ملكه‌چ و گوێڕایه‌ڵی فه‌رمانه‌كانی ببونایه‌، ئاوه‌ها له‌ ده‌ریای گومان و دودڵیدا نوقم نه‌ئه‌بوون و سه‌ریان لێ نه‌ئه‌شێوا، ئه‌وانه‌ ئه‌گه‌ر كتێبی خوایان بخوێندایه‌ته‌وه‌ به‌و شێوه‌یه له‌ گه‌ڕان به‌ دوای ڕاستیدا ‌ تووشی دڵه‌ڕاوكێ و ئازاری ده‌روونی نه‌ئه‌بوون، خۆشیان و خه‌ڵكیشیان نه‌ئه‌خسته‌ كه‌نده‌ڵان و گومڕایان نه‌ئه‌كردن، له‌ شاعیرانی مسوڵمان نه‌مانئه‌بیست كه‌ بنووسێ:

ومضى عمري ولا أعرف دربي أبداً

ته‌مه‌نم ڕۆشت و ته‌واو بوو نه‌مزانی ڕێگام به‌ره‌و كۆیه‌وه‌ هه‌نگاوه‌كانم به‌ره‌و كوێ ئه‌نێم.

به‌ڵام ئێمه‌ سوێند به‌ خوا ئه‌زانین به‌ره‌و كۆی ئه‌ڕۆین و چاره‌نووسمان چیه‌، ئاوه‌ها له‌ ده‌ریای گومان و دوودڵی و دڵه‌راوكێی ئه‌وانه‌دا نوقم نه‌بوین، به‌ڵكو سوپاس بۆ خوا ئیمان و باوه‌ڕ دڵمانی ڕۆشن كردۆته‌وه‌، ئه‌زانین كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌مان بۆ لای په‌روه‌ردگارمانه‌، وه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ ده‌ستورو به‌رنامه‌و واجبه‌كانی له‌ سه‌ر پێویست كردووین و شه‌ریعه‌ت ویاسای بۆ داناوین، جا ئه‌گه‌ر له‌ سنوره‌كانی وه‌ستاین و به‌ تاك و ته‌نهامان زانی و گۆێڕایه‌ڵ و ملكه‌چی فه‌رمانه‌كانی بووین، ئه‌وه‌ پاشه‌رۆژو چاره‌نوسمان به‌هه‌شتی به‌رین و به‌خته‌وه‌ری و كامه‌رانی نه‌بڕاوه‌ی بێ كۆتایه‌‌ له‌ دنیاو دواڕۆژیشدا، ‌ ئه‌گه‌ریش سه‌رپێچیمان كردوو سنووره‌كانیمان شكاند ئه‌وه‌ بێ گومان چاره‌نوسمان نه‌گبه‌تی و نه‌هامه‌تی و ژیانێكی پڕ له‌ بێ ئارامییه‌ له‌م دنیایه‌داو له‌ دواڕۆژیشدا به‌ره‌و ئاگر خواپه‌نامان بدات، به‌ڵام گێژو گه‌وج و سه‌رخۆشه‌كانی دنیا ئه‌مه‌ نازانن، ئه‌وانه‌ی به‌ ژیانی دنیادا ڕۆچوون و هه‌واو ئاره‌زووه‌كانیان مه‌ستی كردوون چاره‌نوسی خۆیان له‌ بیركردوه‌و ده‌ره‌نجام ژیانێكی پڕمه‌ینه‌ت و دور له‌ ئارامی ده‌روونی ئه‌ژین.

ئه‌وه‌ته‌ شاعیرێكی فه‌ره‌نسی كه‌ له‌ گاریگه‌ری له‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌ڕه‌نسیدا له‌ گه‌وره‌ترین شاعیره‌كانی فه‌ره‌نسا ئه‌ژمێررێت ئه‌مه‌ی ناو ناوه‌ به‌ دۆش دامان و دڵه‌ڕاوكێی ئه‌م سه‌رده‌مه‌وه‌ و ده‌‌ڵێ: "حيرة الانسان المعاصرة"!! "دڵه‌رِاوكێی مرۆڤی هاوچه‌رخ "!! ئه‌م بێ ئاگاو دوور له‌ خوایانه‌‌ وا ئه‌زانن هه‌موو كه‌س له‌م دینایه‌دا له‌ دڵه‌راوكێ و بێ مه‌به‌ستیدا ئه‌ژی و مسوڵمانانیش وه‌ك خۆیان له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌ده‌ن، كه‌ به‌ ڕاستی ئێمه‌ش وه‌ك حه‌یران و بێ مه‌به‌ستمان لێ هاتووه‌؛ چونكه‌ كه‌مێكمان به‌ ڕاستی له‌ حه‌قیقه‌ت و ناوه‌ڕۆكی ئسلام تێ گه‌شتوین و نوێنه‌رایه‌تی ئیسلام ئه‌كه‌ین، ئیتر وا گومان ئه‌به‌ن كه‌ هه‌ر وه‌ك چۆن ئه‌وانه‌ هه‌میشه‌ له‌ سزاو ئازاره‌ ده‌رونیه‌كاندا ئه‌ژین و ئه‌تلێنه‌وه‌ ئێمه‌ش هه‌ر وه‌ك ئه‌وانین و ژیانمان به‌و شێوه‌یه‌ ئه‌به‌ینه‌ سه‌ر.

ئه‌ڵێت: "ومشكلة الإِنسَان المعاصِرة قضية واحدة، وهي أنه يبحث عن سيد، يبحث عن إله".( گرفت و موشكیله‌ی مرۆڤی هاوچه‌رخ ته‌نها یه‌ك دۆزو گرفته‌، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ گه‌وره‌یه‌ك ئه‌گه‌ڕێت، له‌ خوایه‌ك ئه‌گه‌ڕێت).

یه‌كه‌م جار به‌ گشتی ئه‌ڵێ له‌ گه‌وره‌یه‌ك ئه‌گه‌ڕێت، به‌ڵام له‌ دواییدا دان ئه‌نێت به‌وه‌دا كه‌ له‌ خوایه‌ك ئه‌گه‌رِێت، ئه‌ڵێت: "له‌ خوایه‌ك ئه‌گه‌رِێت" كه ئه‌مه‌‌ به ڕاستی گرفتی مرۆڤی هاوچه‌رخه‌، وێرانكاری و شه‌ڕی به‌رده‌وام، بۆمبی ناوكی و ئه‌تۆمی، چاره‌نووسی ترسناكی چاوه‌ڕوانكراوی مرۆڤایه‌تی، مرۆڤی هاوچه‌رخ هه‌وڵ ئه‌دات له‌م هه‌موو كێژاوه‌ ده‌ربازی ببێت به‌ڵام ناتوانێت، نازانێت ئه‌گه‌ر بۆ ساتێكی كه‌میش بێ چۆن ئیسراحه‌ت و هێمنی بدات به‌ ده‌روونی، هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكی خاوه‌ن هه‌ست، شاعیره‌كان، ئه‌وانه‌ی دوور ئه‌ڕواننه‌ چاره‌نووس و ئاكامی مر‌وۆڤ له‌ ئه‌نجامی ئه‌و هه‌سته‌ ئازاراویانه‌دا په‌نا ئه‌به‌نه‌ به‌ر ماده‌ی بێ هۆشكه‌رو خۆكوژی، به‌ڵكو به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ له‌ ترس و بیمی داهاتوو ڕزگاریان ببێ ئه‌گه‌ر بۆ ساتێكی كه‌میش بێ هه‌ست به‌ هێمنی و ئاسایشی ده‌روونی بكه‌ن، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌بینین خۆشترین و ڕازاوه‌ترین و پێشكه‌وتوترین وڵاتانی جیهان له‌ بواری خزمه‌ت و جاده‌ی ڕێك و پێك و خانوو نهۆمی به‌رزو بڵند، ژیانێكی پڕِله‌ خۆشی و هێمنی و ئارامی، زۆرترینی ئه‌و وڵاتانه‌ن كه‌ ڕێژه‌ی خۆكوژی (الانتحار) تیایاندا له‌ په‌ره‌سه‌ندن و زیادبوندایه‌، بۆ؟ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئیمان و باوه‌ڕ ونه‌‌، هه‌روه‌ك دانه‌ر ڕ‌ه‌حمه‌تی خوای لێبێ وتویه‌تی و (ابن القيم)یش له‌ (إغاثة اللهفان)دا ده‌فه‌رموێت: "لا حياة للقلوب ولا نعيم ولا طمأنينة إلا بأن تعرف ربها ومعبودها وفاطرها" ( دڵه‌كان ژیان به‌ خۆیانه‌وه‌ نابینن و هێمنی و خۆشییان نیه‌ ته‌نها به‌وه‌ نه‌بێت كه‌ خاوه‌ن و په‌رستراوه‌كه‌یان بناسن، ئه‌وه‌ خوایه‌ی كه‌ له‌ به‌ فیتره‌ ده‌روونه‌كانی به‌ره‌و خۆی بردووه‌).

سوێند به‌ خوا مرۆڤ خۆشی و ئیسراحه‌ت و هێمنی ده‌روونی به‌ خۆیه‌وه‌ نابینێت ئه‌گه‌ر بێ باوه‌ڕبێ و سه‌رپێچی فه‌رمانه‌كانی خوای گه‌وره‌ بكات، هه‌رچه‌نده‌ پاره‌و سامان و ژیانی دنیا خڕ كاته‌وه‌ زیاتر ته‌په‌ ته‌پ و دڵه‌ڕاوكێ ده‌روونی ملی ئه‌گرێت و سه‌ره‌نجامیشی هاوارو له‌ ناوچوونی بێ بڕانه‌وه‌ی هه‌تا هه‌تایی ئه‌بێت له‌ دواڕۆژدا.

لاپه‌ڕه:١ | ٢
بابه‌تی پێوه‌ندیدار

پێشه‌كی شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌حاوی ... به‌شی چواره‌م (١)

پێشه‌كیی شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌حاوی ... ئه‌ڵقه‌ی سێیه‌م (٢)

پێشه‌كیی شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌حاوی ... ئه‌ڵقه‌ی سێیه‌م (١)

شه‌رح و ڕاڤه‌كردنی عه‌قیده‌ی ته‌حاوی ... پێشه‌كی (ئه‌ڵقه‌ی دووه‌م)

شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌‌حاوی ... پێشه‌كی ... ئه‌ڵقه‌ی یه‌كه‌م (٢)

شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌‌حاوی ... پێشه‌كی ... ئه‌ڵقه‌ی یه‌كه‌م (١)

لێدوانی خوێنه‌ران
لاپه‌ڕه ١/١
ژماره‌ی لێدوانه‌کان‌‌‌ [٤]
03.28.2007 21:38:09 GMT
ئه‌مه چیيه؟!!! به‌ڕاستى ئه‌م كتێبه كه‌نزه؛ بڕيارم دا نوسخه‌يه‌كى بكڕم. خوا پاداشتى نووسه‌ر، دانه‌ر و وه‌رگێڕ (مترجم) و سايته‌كه‌ى ئێوه‌ش بداته‌وه!

عبدالله


02.16.2007 02:28:11 GMT


په‌روه‌ردگار سه‌رفرازو سه‌ربه‌رزتان كات، برایان و خوشكانی خۆمن به‌ڕاستی زۆر زۆر سوودی لێ وه‌رده‌گرم ڕ‌ۆژ به‌ ڕۆژ.
بارك الله فیكم

Shaix24


04.30.2006 14:34:07 GMT
خوای گه‌وره‌تان لێ ڕازی بێت،

منیش هه‌مان دۆعای باوکی عبدوالله‌ ئه‌ڵێمه‌وه‌

خوای گه‌وره‌ بتانپارێزێ بۆ ته‌واو کردنی ئه‌م به‌شه‌

ئه‌مینۆ


04.27.2006 07:09:27 GMT
خوای گه‌وره‌تان لێ ڕازی بێت،

به‌ڕاستی ئه‌توانم بڵێم من زۆر سوود له‌م بابه‌تانه‌ وه‌ر ئه‌گرم و ڕۆژ نیه‌ سه‌ردانی ئێره نه‌که‌م.

خوای گه‌وره‌ بتانپارێزێ بۆ ته‌واو کردنی ئه‌م به‌شه‌

باوی عه‌بدولله


  ناو

ئه‌گه‌ر کۆمپیوته‌ره‌که‌ت سیسته‌می نووسینی‌ کوردیی سۆرانی تێدا نییه‌، کرته‌ی ئێره‌ بکه ‌(ته‌خته‌کلیلی کوردی)‌.

تكایه‌ ڕه‌چاوی ئه‌م تێبینییانه بكه‌:
١- ڕه‌خنه‌که‌ت بنیاتنه‌ر بێت و مه‌به‌ست سووکایه‌تی نه‌بێت.
٢- ده‌توانیت ده‌ستخۆشی، ڕه‌خنه‌ و پێشنیار له‌سه‌ر بابه‌ته‌که‌ لێره‌وه‌ بنووسیت.
٣- ئه‌گه‌رلێدوانه‌که‌ت جێگای گومانی نادروست بێت، بێ گومان بڵاو ناکرێته‌وه‌.
٤- ناو یان نازناوی خۆتت له‌بیر نه‌چێت .
تێبینی: تكایه لێدوانه‌كه‌ت به ئه‌لفوبێی عه‌ره‌بی بنووسه. به‌كارهێنانی ئه‌لفوبێی لاتینی ته‌نیا بۆ ناو یان وشه‌یه‌كی كورته، نه‌ك تێكڕای لێدوانه‌كه.
 
ناوه‌ڕۆك‌
قورئانی پیرۆز  
پێغه‌مبه‌ری خوا  
فه‌رمووده‌کان  
لێكۆڵینه‌وه‌  
عه‌قيده‌ی ته‌حاوی  
ته‌وه‌ر ‌و گفتوگۆ  
په‌روه‌رده‌ و بانگه‌واز  
دۆسیه‌ی‌ به‌گاوركردن  
دۆسیه‌ی عه‌لمانییه‌ت  
هه‌مه‌جۆره  
پرسیار و فه‌توا
پرسیار بنێره‌  
دوایین پرسیاره‌کان  
خشته‌ی به‌شه‌کان  
پرسیاری هه‌ڵبژارده‌‌  
فه‌توا‌ هاوچه‌رخه‌کان  
سه‌باره‌ت به‌ وه‌ڵامه‌کان  
هه‌مه‌جۆر
ته‌خته‌کلیلی کوردی  
په‌ڕتوکخانه‌  
فلاشگه‌ل  
گۆڕینی فۆنت  
فه‌رهه‌نگۆك‌  
سه‌رنجی خۆت بنووسه
latest
ده‌مڕاسته‌كه‌ی ئاوقاف دیسان شه‌كری شكاند  
نه هروعومه رسيان " لى بودن وبرايه تى بكه نه سه نكى مه حه ك

نه هرو عو مه رسيان


"
 
 
 
© هه‌موو مافێك پارێزراوه‌ بۆ ده‌نگی ئیسلام ١٤٢٩-١٤٣٠