پێوه‌ندی بابه‌ت بنێره‌ نه‌خشه‌ی ماڵپه‌ڕ‌ ئێمه‌ کێین؟ ماڵه‌وه‌
 

 
٥-زولحیججه‌-١٤٢٩ ك به‌رامبه‌ر به‌ ٠٣/١٢/٢٠٠٨ ز
 

پرسیار : بۆ چی پێغه‌مبه‌ران خوای گه‌وره‌ ڕه‌وانی کردن؟ وه‌ڵام: بۆ ڕاگه‌یاندنی به‌ندایه‌تی و یه‌کتاکپه‌رستی خوا نه‌هیکردن له‌ هاوتا و هاوبه‌ش په‌یداکردن بۆ خوا. به‌ڵگه‌مان له‌ قورئاندا :(وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ... ) سوره‌تی النحل ئایه‌تی 36 .به‌ڵگه‌مان له‌ سوننه‌تدا: (و الأنبياء إخوة و دينهم واحد) [أي كل الرسل دعوا ٌإلى التوحيد]. متفق عليه.

  سه‌ره‌تا :: عه‌قيده‌ی ته‌حاوی :: پێشه‌کیی شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌حاوی (ئه‌ڵقه‌ی دووه‌م)
print it چاپی بکه comment لێدوان بنێره‌ send mail بینێره بۆ هاوڕێکه‌ت‌
له‌لایه‌ن: ‌‌: باوكی موحه‌ممه‌د | خوێنراوه‌ته‌وه‌: ٦٠٨ | ڕێكه‌وت: ٢٠٠٦/ ٤/٢٦ | ئه‌م وتاره‌ پاشه‌كه‌وت بكه‌
جۆری فۆنت هه‌لبژێره قه‌باره‌ی تێکسته‌کان دیاری بکه:    فۆنت بنه‌ڕه‌تی بکه‌ره‌وه!

شه‌رح و ڕاڤه‌كردنی عه‌قیده‌ی ته‌حاوی ... پێشه‌كی (ئه‌ڵقه‌ی دووه‌م)
نووسینی: شێخی دكتور: سفر عبدالرحمن الحوالی
وه‌رگێڕان: باوكی موحه‌ممه‌د.
مێژووی مرۆڤایه‌تی له‌ ناسینی خوادا
خوا سبحانه‌ وتعالی هه‌واڵی پێ داوین كه‌ (ئاده‌م)ی به‌ پێغه‌مبه‌رێك له‌ پێغه‌مبه‌ران دروست كرد، وه‌ نه‌وه‌كانیشي له‌ سه‌ر ته‌وحیدو یه‌كتاپه‌رستی مانه‌وه‌ هه‌تاكو جیاوازیان تێ كه‌وت هه‌روه‌ك ئيبن عباس خوا لێی ڕازیبێ ئه‌فه‌رموێت: { إنه كَانَ بين آدم ونوح عشرة قرون } انظر: ابن جرير: جامع البيان: (1/ 194)، وانظر أيضاً: (2/ 334) و(4/ 275) والحاكم في المستدرك: (2/ 546)، وقال: صحيح على شرط البخاري ولم يخرجاه، ووافقه الذهبي وصححه ابن القيم في إغاثة اللهفان: (2/ 620). { له‌ نێوان ئاده‌م و نوح دا ده‌ سه‌ده‌ هه‌بووه‌ } ئینجا‌ هه‌ر وه‌ك له‌ فه‌رمووده‌ی (صحیح)دا هاتووه‌ گه‌لی نوح شیركیان تیا په‌یدا بووه، له‌و كاته‌دا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك فاڵچی و جادوگه‌رو ساحیره‌كان نه‌بوون؛ خوای پێغه‌مبه‌رانی به‌ مژده‌ده‌رو بێداركه‌ره‌وه‌ نارد تاكو به‌رگری ئه‌و شیرك و هاوه‌ڵگیری و ساحیرو فاڵچیانه‌ بكه‌ن و نه‌هێڵن بڵاو بێته‌وه‌و خه‌ڵكی باوه‌ڕیان پێ بێنێ، ئه‌وكات ئیتر خه‌ڵكی بوون به‌ دوو به‌شه‌وه‌:

ئیمانداره‌ یه‌كتاپه‌رسته‌كان.

بێ باوه‌ڕه‌ هاوه‌ڵگیره‌كان.

وه‌ ئه‌م شارستانیه‌تانه‌ی كه‌ تاكو ئه‌مڕۆش ئاسارو پاشماوه‌كانیان هه‌ر ماوون، وه‌ك شارستانی فیرعه‌ونه‌كان، ڕۆمه‌كان، گه‌لی هود، گه‌لی صالح، هه‌موویان وێرانبوون و له‌ ناوچونیان له‌ ئه‌نجامی بێباوه‌ڕی و به‌ درۆ خستنه‌وه‌یان بۆوه‌ بۆ ئه‌و وه‌حی و نیگایه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كانیانی بۆیان هێناوون.

ئه‌م كاره‌‌ گه‌شه‌كردنێكی زانستیانه‌ نه‌بووه‌: به‌وه‌ی كه‌ مرۆڤایه‌تی گه‌شه‌ی كردبێت تا گه‌شتۆته‌ پۆپه‌ی زانست ئه‌وجا دین، ئینجا كاتێك كه‌ ته‌وحیدو یه‌كتاپه‌رستی ناسیبێ ئه‌و سێ كتێبه‌ی بۆ هاتبێته‌ خواره‌وه‌ وه‌ك ده‌ڵێن.

له‌وانه‌ش تێۆری ياسا (نظرية القانون) ئه‌ڵێن: كه‌ مرۆڤ له‌ سه‌ره‌تادا كارو فه‌رمانی خۆی بردۆته‌ لای خوو نه‌ریته‌كان، وه‌ خوو نه‌ریته‌كان زاڵ و فه‌رمانڕ‌ه‌وا بوون به‌ سه‌ریه‌وه‌، ئینجا له‌ پاشاندا ئه‌وه‌ دروست بوو كه‌ پێی ئه‌ڵێن تێوری په‌یوه‌ندی كۆمه‌لاَیه‌تی ( نظرية العقد الأجتماعي) كه‌ ماناكه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌: تاكه‌كانی ناو كۆمه‌ڵ له‌ نێوان خۆیاندا په‌یمانیان به‌ستووه‌و به‌ یه‌كه‌وه‌ و قسه‌یان گرێداوه‌ كه‌ سته‌م نه‌بێب له‌ نێوانیانداو وه‌رگرتن و به‌خشین له‌ نێوانیاندا به‌رپا ببێت، وه‌ " "نه‌ ئازارت ئه‌ده‌م وه‌ نه‌ ئازارم بده‌""؛ ئینجا دوای ئه‌وه‌ پێغه‌مبه‌ران هاتوون و كتێبه‌كان هاتوون.

ئه‌مه‌ درۆو بوختانه‌ به‌ ده‌م خواوه‌ سبحانه‌وتعالی، هه‌موو ئه‌م تێورو بۆچونانه‌ مرۆڤایه‌تی له‌ سه‌رده‌می لادان و سه‌رلێشێواویدا-كاته‌كانی پچڕانی پێغه‌مبه‌رایه‌تی- ناسیونی و پێيان ئاشنا بووه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری تێدا ڕ‌ه‌وانه‌ نه‌كراوه‌، به‌ڵكو خه‌ڵكی له‌ شه‌ریعه‌ت وبه‌رنامه‌ی پێغه‌مبه‌ران لایانداوه‌و كه‌سانێكی تری وه‌ك گۆشه‌نشینه‌كان و شارازاكان و پاشاو ده‌سه‌ڵاتدارانیان كردۆته‌ فه‌رمانڕه‌واو ده‌ستورو یاسایان لێ وه‌رگرتوون جگه‌ له‌ خوا سبحانه‌وتعالی.

وه‌ خوای گه‌وره‌ سبحانه‌ وتعالی كاتێك هه‌ر پێغه‌مبه‌رێك بنێرێت شه‌ریعه‌ت ویاسایه‌كیشی له‌ گه‌ڵدا ئه‌نێرێت تاكو فه‌رمانڕه‌وایی پێ بكات له‌ نێوان خه‌ڵكیداو خه‌ڵكی بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای ئه‌و، واته‌ حاكم و فه‌رمانڕ‌ه‌وا له‌ نێوان به‌نده‌كانیدا خوايه‌ سبحانه‌وتعالی.

وه‌ ژیان؛ له‌ قورئاندا ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ گشت جیهانیانی پێ له‌ تاریكاییه‌كان ده‌رهێناوه‌و به‌ره‌و ڕوناكی بردونی و ڕ‌ه‌حمی پێ كردوون، وه‌ هه‌رچیه‌ك‌ دودڵی و ناته‌واویه‌كی ده‌روونی هه‌یه‌ لایبردووه‌و شیفای داوون له‌ هه‌ر گومان و دڵه‌ڕاوكه‌یه‌ك كه‌ مرۆڤ توشی دێت به‌رامبه‌ر ئه‌و ڕاو بیرو بۆچونه‌ چه‌وت و ناڕاستانه‌.

لێره‌دا ڕ‌ه‌نگه‌ پرسیارێك بێته‌ پێش ئه‌ویش كاتێك كه‌ خوا سبحانه‌وتعالی ده‌‌فه‌رموێت: قل هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفَاءٌ [فصلت:44] { بڵێ ئه‌مه‌ (قورئانی پیرۆز) شیفاو هیدایه‌ته‌ بۆ ئیمانداران } چۆن ته‌نها بۆ ئیمانداران ئه‌بێته‌ هیدایه‌ت و شیفا؟ وه‌ ئایا قورئان هیدایه‌ت نیه‌ بو سه‌رجه‌م جیهان به‌ گشتی؟.

ئه‌ڵێین: به‌ڵێ، به‌ ڕاستی قورئان هیدایه‌ت و ڕۆشنیه‌ بو سه‌رجه‌م جیهانه‌كان به‌ گشتی، به‌ڵام ئه‌وانه‌ كه‌ سوود له‌و هیدایه‌ت و ڕۆشنیه‌ی قورئان وه‌رئه‌گرن و ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانی پێ ئه‌هێنن و شوێنی ئه‌كه‌ون ته‌نها ئیماندارانن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ كه‌ كافرو بێ باوه‌ڕ بوون ئه‌وه‌ چاویان له‌ ئاستی ئه‌م قورئانه‌ كوێر بووه‌و هیچ سودێكی نیه‌ بۆیان و دڵه‌كانیان كوێر بۆته‌وه‌.

خوای گه‌وره‌ له‌ باره‌ی قورئانه‌وه‌ ئه‌فه‌رموێت: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ [البقرة:26] { زۆرێكی پێ گومڕاو سه‌ر لێ شێواو ده‌كات و زۆرێكیشی پێ هیدایه‌ت و ڕێنمونی ده‌كات، به‌ڵام جگه‌ له‌ ده‌رچوو لاده‌ره‌كان نه‌بێت كه‌سی تر لاڕێ و سه‌رلێشێواو ناكات } جا له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا قورئان نورو ڕۆشناییه‌، به‌ڵام ده‌بێته‌ هۆی گومڕابوون و لادان.

چونكه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك نورو ڕوشنایی له‌ پێش چاوی خۆی بینی و پشتی تێ كردو نه‌چوو به‌ ده‌میه‌وه‌، گومڕایه‌كه‌ی زیاترو گه‌وره‌تره‌ له‌وه‌ی كه‌ خۆی له‌ تاریكیدایه‌و هیچ ڕۆشنایی و ڕوناكیه‌كی نه‌دیوه‌.
كه‌سێك ئه‌گه‌ر هه‌ق و ڕاستی بینیه‌وه‌و هه‌ر شوێنی نه‌كه‌وت، تاوانبارترو دڵڕه‌شتره‌ له‌وه‌ی كه‌ هه‌ر هیچی نه‌دیوه‌و ئاشنا نه‌بووه‌ پێی.

ئه‌وه‌ی پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم ئه‌بێنێت و گۆی له‌ فه‌رمووده‌كانی خوای گه‌وره‌ ده‌بێت، ئینجا دوای ئه‌وه‌ش پشت هه‌ڵده‌كاو باوه‌ڕ نا‌هێنێ، گومانی تیا نیه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سه ئه‌و هیدایه‌ت و ڕێنمونیه‌ی خوای گه‌وره‌ گه‌ڕاندویه‌تی به‌ ساڕێژبونی گشت نه‌خۆشیه‌ ده‌رونیه‌كانی مرۆڤ و بۆی هێناوه‌ته‌ خواره‌وه‌ هیچ سوودێكی پێ نه‌گه‌یاندووه‌و تێكه‌ڵ به‌ ده‌روونی نه‌بووه‌، ئیتر له‌ بریتی ئه‌وه‌ی ڕێنموونی پێ وه‌ربگرێت و ببێته‌ هۆی هیدایه‌تدانی، ده‌بێته‌ هۆكارێك بۆ زیاده‌ گومڕابوون و ملهۆڕی و تیاچوونی.

ئه‌م قورئانه‌ ده‌رمانه‌، ڕۆشناییه‌، ڕێنموونیه‌، شیفایه‌، لێره‌وه‌ به‌ ڕاستی قورئان ڕێنموونی و ڕۆشنایی و ده‌رمان و شیفایه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ باوه‌ڕیان پێیه‌تی و ته‌ماعیان هه‌یه‌و به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵ و تێكۆشاندان كه‌ برینه‌كانی خۆیانی پێ سارێژ بكه‌ن و نه‌خۆشیه‌ ده‌رونیه‌كانی پێ چاره‌سه‌ر بكه‌ن و به‌ نورو ڕۆشنایی ئه‌و قورئانه‌ دڵيان ئاوه‌دان بكه‌نه‌وه‌ به‌رچاویان ڕۆشن بكه‌نه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ له‌ سه‌ر مرۆڤ له‌ عه‌قیده‌و بیرو باوه‌ڕ‌ بیزانێت

دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خواێ لێبێ ده‌فه‌رموێت:
[ " والله تَعَالَى أرسل رسوله بالهدى ودين الحق، فلا هدى إلا فيما جَاءَ به، ولا ريب أنه يجب عَلَى كل أحدٍ أن يؤمنَ بما جَاءَ به الرَّسُول إيماناً عاماً مُجملاً، ولا ريب أن معرفة ماجاء به الرَّسُول عَلَى التفصيل فرض عَلَى الكفاية، فإن ذلك داخل في تبليغ ما بعث الله به رسوله، وداخل في تدبر القُرْآن وعقله وفهمه، وعلم الكتاب والحكمة، وحفظ الذكر، والدعاء إِلَى الخير، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، والدعاء إِلَى سبيل الرب بالحكمة والموعظة الحسنة، والمجادلة بالتي هي أحسن، ونحو ذلك مما أوجبه الله عَلَى المؤمنين، فهو واجب عَلَى الكفاية منهم. وأما ما يجب عَلَى أعيانهم: فهذا يتنوع بتنوع قدرهم، وحاجتهم ومعرفتهم، وما أمر به أعيانهم، ولا يجب عَلَى العاجز عن سماع بعض العلم أو عن فهم دقيقه ما يجب عَلَى القادر عَلَى ذلك. ويجب عَلَى من سمع النصوص وفهمها من علم التفصيل مالا يجب عَلَى من لم يسمعها ويجب عَلَى المفتي والمحدث والحاكم مالا يجب عَلَى من ليس كذلك"] اهـ { وه‌ خوای متعال پێغه‌مبه‌ری به‌ هیدایه‌ت و ئاینی هه‌ق ناردووه‌، جا هیچ هیدایه‌تێك نیه‌ مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ ئه‌و پێی هاتوو، وه‌ هیچ گومان نیه‌ له‌وه‌دا كه‌ له‌ سه‌ر هه‌موو یه‌كێك پێویسته‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی و كورت و موجمه‌ل ئیمانی ببێ به‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه و سلم پێی هاتووه‌، وه‌ گومانیش له‌وه‌دا نیه‌ كه‌ زانینی ئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر پێی هاتووه‌ به‌ شێوه‌ی دوورو درێژ فه‌رزی كیفایه‌یه‌ (ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵێك پێی هه‌ڵسن له‌ سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌ لا ئه‌چێت)، چونكه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌چێته‌ ناو ئه‌و گه‌یاندنه‌ی كه‌ خوا پێغه‌مبه‌رانی پێ ناردووه‌، وه‌ ئه‌چێته‌ ناو ورد بوونه‌وه‌ له‌ قورئان و ژیری و تێگه‌یشتنی خۆی، وه‌ زانستی كتاب و دانایی و حیكمه‌ت، وه‌ پاراستنی زیكرو یاداوه‌ریه‌كان، وه‌ بانگه‌واز بۆ خێرو چاكه‌، وه‌ فه‌رمان به‌ چاكه‌و جڵه‌وگیری له‌ خراپه‌، وه‌ بانگه‌واز كردن بۆ ڕێگه‌ی په‌روه‌ردگار به‌ حیكمه‌ت و دانایی و ئامۆژگاری جوان و به‌ جێ، وه‌ مشتومڕو گفتوگۆو وتو وێژ به‌ باشترین شێوه‌ن وه‌ هاوشێوه‌ی ئه‌مانه‌ش كه‌ خوا له‌ سه‌ر باوه‌ڕادارانی به‌ پێویست گه‌ڕاندووه‌، ئه‌مانه‌ واجبی كیفایه‌ن‌ له‌ سه‌ر هه‌ندێكیان و نابێ له‌ ناو ئوممه‌تدا هیچ كه‌سێك نه‌بێ به‌مانه‌ هه‌ڵسێ. ‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ش كه‌ له‌ سه‌ر هه‌ر تاكێكیان پێوست و واجبه‌: ئه‌وه‌ به‌ پێی جۆری تواناییان جۆراو جۆره‌و ده‌گۆڕێ، وه به‌ پێی‌ پێویستیان پێی و زانست و مه‌عریفه‌تیان لێی، وه‌ ئه‌وه‌ش كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان فه‌رمانی پێ دراوه‌ پێی، له‌ سه‌ر بێتوانا به‌ پێویست ناگه‌ڕێ كه‌ گۆێ له‌ هه‌ندێ زانیاری بگرێ یان له‌ وردكاریه‌كانی تێ بگات ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ر به‌ توانا به‌ پێویست و واجب ده‌گه‌ڕێ، وه‌ ئه‌وه‌ی پێویسته‌ له‌ سه‌ر كه‌سێك له‌ گوێبیستی ده‌قه‌كانی (شه‌رع) بووه‌و تێیان گه‌یشتووه‌ له‌وه‌ی كه‌ به‌ دووردو درێژی، له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ پێوست نیه‌ كه‌ گوێی لێ نه‌بووه‌، وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ پێوست و واجبه‌ له‌ سه‌ر فه‌تواده‌رو فه‌رمووده‌ناس و فه‌رمانڕه‌وا له‌ سه‌ر ئه‌وانه‌ پێویست نیه‌ كه‌ وا به‌و شێوه‌یه‌ نین } أهـ.

دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ ده‌فه‌رموێ: ئه‌گه‌ر زانیمان كه‌ وه‌حی به‌ گشتی نورو ڕۆشناییه‌،‌ هیدایه‌ت و شیفاو چاره‌سه‌ره‌‌، وه‌ هه‌ر له‌وه‌وه‌ سێ بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كه‌‌ ئه‌زانین و شاره‌زای ده‌بین، ئه‌وانیش كه‌ ناسینی خواسبحانه‌وتعال، وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ به‌رامبه‌ر جه‌لال و گه‌وره‌یی و ده‌سه‌ڵاتی، هه‌روه‌ها‌ ناووسیفاته‌كانی ، هه‌روه‌ها له‌ مافی به‌ندایه‌تی په‌روه‌ردگار به‌ سه‌رمانه‌وه‌.

جا ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌م شێوه‌یه‌، ئه‌وه‌‌ ئه‌ندازه‌ی زانین و شاره‌زایی هه‌ر كه‌سێك له‌م قورئانه‌ چه‌نده‌یه‌؛ لێره‌دا دانه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دووربینی و خۆپاراستنێك بدات له‌ قسه‌ی هه‌ندێ له‌ خه‌ڵكی كه‌ ده‌ه‌ڵێن: پێویسته‌ له‌ سه‌ر هه‌موو كه‌سێك كه‌ عه‌قیده‌و بیرو باوه‌ڕ به‌ دوورو درێژی و ته‌واوی بیزانێت و شاره‌زای بێت، وه‌ ئه‌گه‌ر‌ به‌و شێوه‌ نه‌بێت ئه‌وه‌ نابێته‌ ئیماندار.

وه‌ ئه‌مه‌ قسه‌ی هه‌ندێ له‌ زانایانی ئه‌هلی كه‌لام-المتكلمین- و ده‌رچووه‌-خه‌وارجه‌-كانه‌‌، هه‌روه‌ها قسه‌ی زۆرێكیشه‌ له‌وانه‌ی كه‌ له‌ په‌یڕه‌وی ئه‌هلی سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ت لایانداوه‌.

به‌ڵام ئه‌هلی سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ت ئه‌وه‌ قسه‌یان ڕێك و هه‌ماهه‌نگه‌ له‌ گه‌ڵ كیتاب و سوننه‌دا ئه‌ویش كه‌ ئێمان لای ئه‌وان له‌ سه‌ر دوو جۆره‌:

ئیمان و باوه‌ڕی كورت و پوخت. (إيمان مجمل)

ئیمان و باوه‌ڕی دوورودرێژ. (إيمان مفصل)

ئیمانی كورت (الأيمان المجمل) ئه‌وه‌یه‌ كه: ‌هه‌موو مرۆڤێك له‌ توانایدایه‌و ئه‌توانێت بیزانێت و شاره‌زای ببێت نموونه‌ وه‌ك: ناسینی خوا‌ سبحانه‌ وتعالی به‌وه‌ی كه‌ تاك وته‌نهایه‌و هیچ هاوه‌ڵ و هاوشانی نیه‌، وه‌ پێغه‌مبه‌رانی به‌ هیدایه‌ت و ڕێنموونی ناردووه‌، وه‌ محمد صلی الله علیه وسلم پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ كه‌ پێویسته‌ ته‌نها گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چی فه‌رمانه‌كانی ئه‌و بین، وه‌ نوێژو ڕۆژوو ئه‌وانی تریش له‌ فه‌رمان و فه‌رزه‌ دیارو به‌رچاوه‌كان پێوست كراون له‌ سه‌رمان و ده‌بێ‌ ئه‌نجامیان بده‌ین، خوای گه‌وره‌ له‌ سه‌ر به‌نده‌كانی خۆی واجبی كردووه‌، ئه‌مه‌ به‌ گشتی پێی ئه‌وترێت ئیمانی كورت (الإيمان المجمل)، ئه‌م ئیمانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌رصلی الله علیه وسلم له‌ فه‌رمووده‌كه‌ی (جوبره‌ئیل)دا باسی كردووه‌ كاتی له‌ وه‌ڵامی جوبره‌ئیل دا فه‌رمووی: { أن تؤمن بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر وتؤمن بالقدر خيره وشره من الله تَعَالَى }رواه مسلم (8) عن عمر بن الخطاب. { ئیمان و باوه‌ڕ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ باوه‌ڕت ببێ به‌ خواو به‌ فریشته‌كانی و به‌ كتێبه‌كانی و به‌ پێغه‌مبه‌ره‌كانی و به‌ ڕِۆژی دوایی و به‌ قه‌ده‌ر به‌ چاك و خراپیه‌وه‌ كه‌ له‌ خواوه‌یه ‌}. جا ئه‌م ئیمانه‌ كورته‌ له‌ سه‌ر هه‌موو موسڵمانان به‌ گشتی پێویسته‌و واجبه‌ بیزانن، وه‌ پێویسته‌ نه‌خوێنه‌واره‌كانی لێ فێر بكرێت و تاكو ببێته‌ به‌ڵگه‌یه‌ك به‌ سه‌ریانه‌وه‌، ئه‌نا ئه‌وه‌ی فێریان نه‌كات گوناهبار ئه‌بێت.

به‌ڵام ئیمانی دوورو درێژ
(الإيمان المفصل): ئه‌وه‌ زانین و شاره‌زا بوونه‌ له‌و فه‌رزانه‌ی‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ندێ له‌ زانایانی ئه‌م ئوممه‌ته‌ پێی هه‌ڵسان ئه‌وه‌ له سه‌ر ئه‌وانی تر لاده‌برێت و له‌‌ بریتی ئه‌وانی تریشه‌و پێی ئه‌وترێت (فرض الكفاية) به‌ نموونه‌ وه‌ك: زانینی ناوو سیفاته‌كان به‌ دوورو درێژی، وه‌ به‌ڵگه‌ی هه‌ریه‌كه‌یان، یان زانینی حوكمه‌ شه‌رعیه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی دوورو درێژ؛ چونكه‌ ئیمان به‌ش به‌شه‌، هه‌ر به‌ندایه‌تیك یان گۆێڕِایه‌ڵیه‌ك جا فه‌رز بێت یان سوننه‌ت و زیاده‌ بێت ئه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ به‌شه‌كانی ئیمان.

خه‌وارجه‌كانیش ئه‌وه‌ ده‌یانگووت: ده‌بێ و پێویسته‌ ئیمان به‌ شێوه‌یه‌كی دوورو درێژ هه‌مووی بزانرێت، چونكه‌ ئیمان یه‌ك شته‌ و به‌س (به‌ش به‌ش ناكرێت)، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ دڵدا ده‌‌بێت، كه‌ ئه‌مه‌ش گومڕا بوونه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی ئیمانداو پێچه‌وانه‌ی ئه‌هلی سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ته‌.

خوای گه‌وره‌ سبحانه‌وتعالی فه‌رمانی پێ داوین كه‌ فێر ببین و هه‌ڵیناوین له‌ سه‌ر فێربوون، به‌ڵام پێویست نیه‌ له‌ سه‌ر هه‌موو مرۆڤه‌كان كه‌ فێری زانست و زانیاری ببن به‌ دورودرێژی، ئه‌مه‌ش ئه‌چێته‌ به‌ر فه‌رمووده‌ی خوای سبحانه‌وتعالی‌ كه‌ ده‌فه‌رموێت: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن:16]. { هه‌تا ده‌توانن به‌ ته‌قواو خواناس بن }.

به‌ڵام له‌ سه‌ر ئوممه‌ت به‌ گشتی فه‌رزی كفایه‌یه‌و پێویسته‌ له‌ سه‌ری كه‌ فێری ببێت، پێویسته‌ له‌ ناو ئوممه‌تدا زانایان و فه‌تواده‌ران و ده‌سه‌ڵاتداران هه‌بن كه‌ به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ فه‌رمانڕه‌وایی بكه‌ن، فه‌توا بده‌ن به‌وه‌ی كه‌ خوا سبحانه‌وتعالی ناردویه‌تیه‌ خواره‌وه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ خواو پێغه‌مبه‌رصلی الله علیه وسلم هێناویانه‌ له‌ فه‌رمان و شه‌ریعه‌ت به‌ مسوڵمانانی شاره‌زا بكه‌ن به‌ شێوه‌یه‌كی دورودرێژو به‌ ته‌واوی تێیان بگه‌یه‌نن.

به‌ڵام زانینی هه‌ر یه‌كێك له‌ موسڵمانان بۆ پایه‌كانی دین و بنه‌ماكانی ئیمان، ئه‌وه‌ به‌ پێی توانایان به‌ سه‌ریدا جۆراو جۆره‌، هه‌موو كه‌سێك به‌ پێی توانای خۆی ده‌بێ شاره‌زا بێت و بزانێت.


كه‌ی مرۆڤ پاساوو بيانووی نه‌زانی بۆ ئه‌هێنرێته‌وه‌

ئه‌مه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی گرنگه‌و پێویسته‌ وریاو به‌ ئاگا بین لێی ئه‌ویش: ئایا مرۆڤ پاساوی هه‌یه‌ به‌ هۆی نه‌زانینیه‌وه‌ یان پاساوو بیانوی نیه‌؟

ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و ڕاستیه‌ بزانێت كه‌ له‌وه‌و پێش باسمان كردو دانه‌ریش ڕه‌‌حمه‌تی لێبێ باسی كرد وه‌ڵامه‌كه‌ی لا شاراوه‌ نابێت، به‌ڵكو ئه‌زانێت كه‌ وێنه‌ی ئه‌م پرسیارانه‌ ئاوا به‌ ڕه‌هایی وه‌ڵام نادرێنه‌وه‌، پێویسته‌ به‌ وردی وه‌ڵام بدرێته‌وه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ده‌ڵێین:

ئیمانی كورت و پوخت ئه‌وه‌یه‌ كه‌‌ پێویسته‌ له‌ سه‌ر هه‌موو مرۆڤێك كه‌ بیزانێت، وه‌ له‌مه‌دا هیچ كه‌سێك له‌ موسڵمانان پاساوی بۆ ناهێنرێته‌وه‌ به‌ نه‌زانین و ئاگادار نه‌بونی بیانوی ئه‌وه‌ی نیه‌ كه‌ بڵێ نایزانم و فێری نابم، ئه‌گه‌ر ئه‌یتوانی واجب بونی نوێژو پێویست بونی نوێژ بزانێت به‌ڵام پشتی هه‌ڵكردو گۆێی پێ نه‌دا، ئه‌وه‌ ئیتر پاساوی بۆ ناهێنرێته‌وه‌ به‌ هۆی نه‌شارازییه‌كه‌یه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاره‌ ئه‌سڵ و بنچینه‌ییه‌كاندا، به‌ڵام له‌ به‌شه‌كاندا(الفروع) ئه‌وه‌ سزا ئه‌درێت؛ چونكه‌ له‌ سنوور ده‌رچووه‌ و گۆێی پێ نه‌داوه‌و ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ له‌ سه‌ری كه‌ بیزانێت له‌ به‌شه‌كانی ئیمان وازی لێ هێناوه‌و پشت گوێی خستووه‌، ئینجا به‌ پێی تواناو هێزی خۆی له‌ تێگه‌یشتنیدا سزا ئه‌درێت ماده‌م توانیویه‌تی فێر ببێت به‌ڵام ته‌ممه‌ڵی كردووه‌و فێر نه‌بووه‌و وازی لێ هێناوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ توانای فێر بوونی نیه‌و تێ ناگات ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ هیچ ئه‌ركێك ناخاته‌ سه‌ر هیچ كه‌سێك ئه‌گه‌ر له‌ توانایدا نه‌بێت.

وه‌ جاری وا هه‌یه‌ مرۆڤ به‌ هۆی هه‌ر ئیعتیبارو بایه‌خێكه‌وه‌‌ بێت بێ ئاگا ئه‌بێت له‌ هه‌ندێ فه‌رمان و كار؛ به‌ڵكو جاری وایه‌ مرۆڤ بێ ئاگا ئه‌بێت له‌ هه‌ندێ له‌ سیفاته‌كانی خوای گه‌وره‌ كه‌ ڕه‌وا نیه‌ و نابێ هیچ كه‌سێك كه‌ لێی بێ ئاگا بێت.
له‌وانه‌: ئه‌و‌ پیاوه‌ی كه‌ له‌ نه‌وه‌ی ئیسڕائیل بوو، له‌ فه‌رمووده‌ی (صحیح)دا له‌ چه‌ند ڕیوایه‌تێكی دروسته‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ كاتێك خه‌ریك بوو بمرێت و كه‌وته‌ سه‌رمه‌رگ به‌ كه‌س و كاره‌كه‌ی وت: { إذا أنا مت فاحرقوني، ثُمَّ اطحنوني، ثُمَّ ذروني في البحر وفي البر، والله لئن قدر الله عليّ ليعذبني عذاباً لم يعذبه أحداً من العالمين }رواه البخاري (3481، 7067)، ومسلم (2756) عن أبي هريرة، ورواه البخاري أيضاً (3478، 6116، 7069) ومسلم (2757) عن أبي سعيد الخدري. { ئه‌گه‌ر من مردم بمسوتێنن، ئنجا‌ بمهاڕن و پاشان فڕێمده‌نه‌ ناو ده‌ریاوه‌ یان له‌ وشكانیدا(تۆزو خۆڵه‌كم بڵاو بكه‌نه‌وه‌، سوێند به‌ خوا ئه‌گه‌ر خوا بتوانێت زیندوم بكاته‌وه‌ سزایه‌كه‌م ئه‌دات كه‌ هیچ كه‌سێكی به‌و شێوه‌یه‌ سزا نه‌دابێت}.

ئه‌م پیاوه‌ له‌ ئیمان و ترسی له‌ خوای گه‌وره‌ سبحانه و تعالی وه‌ له‌ به‌هێزی و توندی دان پیانانیه‌وه ‌به‌ تاوان و كه‌مته‌رخه‌می خۆی به‌رامبه‌ر به‌ مافه‌كانی خوای گه‌وره‌ له‌ سه‌ری كه‌سو كاری ڕاسپارد كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ی لێ بكه‌ن، بێ ئاگا بوو له‌وه‌ی كه‌ خوا سبحانه‌وتعالی به‌ سه‌ر هه‌موو شتێكدا به‌ توانایه‌، وه‌ ئه‌و زاته‌ مردوو زیندووئه‌كاته‌وه‌، پاشان: { فجمعه الله وأعاده خلقاً سوياً كما كان } { خوای گه‌وره‌ (هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی لاشه‌ی) كۆكرده‌وه‌و كردیه‌وه‌ به‌ كه‌سێكی ئاسایی و ته‌واو هه‌روه‌ك له‌وه‌و پێش بوو } خوای گه‌وره‌ به‌ توانایه‌ به‌ سه‌ر هه‌موو شتێكدا، ئه‌وجا خوا سبحانه‌وتعالی لێی ئه‌پرسێ: { ما حملك عَلَى ما فعلت؟ قَالَ: خوفك يا رب!! } { چی هه‌ڵینایت و وای لێ كردی كه‌ ئه‌و كاره‌ بكه‌یت؟ وتی: ترسی تۆ ئه‌ی په‌روه‌ردگارم!! }.

ئه‌م پیاوه‌ بوێری و بێ باوه‌ڕی به‌ خوای گه‌وره‌ وای لێ نه‌كردبوو كه‌ هه‌ڵسێ به‌و كاره‌، یان گومانی له‌ ئیمانه‌كه‌ییدا یان له‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوا گه‌وره‌ بوبێ، به‌ڵكو ترس له‌ خوا پاڵی پێوه‌ ناو ‌ وای لێكرد كه‌ وا گومان به‌رێ ئه‌گه‌ر خۆی بستوتێنێ و لاشه‌كه‌ی بهاڕێ و به‌ش به‌شی بكات و بڵاوی بكاته‌وه‌ به‌ سه‌ر زه‌ویدا یان بیخاته‌ ناو ده‌ریاوه‌ ئیتر ده‌رباز ئه‌بێت له‌ سزاو تۆڵه‌ی ڕۆژی دوایی.

جا مرۆڤ جاری وایه‌ شتانێكی له‌م جۆره‌ له‌ بیر ئه‌كات و بێ ئاگا ئه‌بێت لێیان، كه‌ ئه‌گه‌ر ورد سه‌رنج بدات و وریاو تێگه‌یشتوو بێت ئه‌زانێت كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ سه‌ر هه‌موو شتێكدا به‌ توانایه‌و هیچ شتێك له‌ ده‌سه‌ڵات و توانای خوا‌ ده‌ر ناچێت.

شاهید لێره‌دا ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌سه‌له‌ی هێنانه‌وه‌ی پاساوو بیانوو به‌ نه‌زانی و نه‌شاره‌زایی مه‌سه‌له‌یه‌كی به‌راوردیه‌ و جیا جیایه‌و له‌ یه‌كێكه‌وه‌ تا یه‌كێكی تر جیاوازی هه‌یه و ئه‌گۆڕێت‌، هه‌موو كه‌سێك په‌روه‌ردگاری به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌و زانست و تێ گه‌یشتنه‌ی پێی گه‌یشتووه‌و ئه‌یزانێت یان ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌كرێت و ئه‌توانێت بێزانێت لێی ده‌پێچێته‌وه‌و ئه‌كه‌وێته‌ به‌ر پرسیار.

دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ به‌م قسه‌ كورته‌ ئه‌یه‌وێت په‌رچی قسه‌ی گومڕاو سه‌رلێشێواوانی خه‌وارج و ئه‌هلی كه‌لام بداته‌وه‌ له‌م مه‌سه‌له‌ گرنگه‌دا، پێویسته‌ مرۆڤی نه‌فام و بێ ئاگا شاره‌زابێت و تێ بگه‌یه‌نرێت و شاره‌زا بكرێت، بێ ئاگا بانگ بكرێت و یادی بخرێته‌وه و بنچینه‌و بنه‌ماكانی دینی تێ بگه‌یه‌نرێت‌، ئه‌وه‌ ئه‌رك و واجبی سه‌رشانمانه‌، وه‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ شتێك له‌ هه‌ق ئه‌زانێت ئه‌بێت كه‌مته‌رخه‌می تیا نه‌كات و بیگه‌یه‌نێت، پێویسته‌ كه‌ خه‌ڵكی فێری عه‌قیده‌و بیروباوه‌ڕی دروست بكه‌ین، نابێت زۆر ڕۆبچین له‌وه‌ی كه‌ ئایا كێ پاساوو بیانووی هه‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌ فێر ببێت یان كێ پاساوی نیه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ هه‌وڵ بده‌ین وبیرو باوه‌ڕی ڕاست و دروست بڵاو بكه‌ینه‌وه‌.

بێ گومان خوای گه‌وره‌ سبحانه‌وتعالی هه‌ریه‌ك له‌وانه‌ به‌ پێی ئه‌وه‌ی چه‌نده‌ی زانست و شاره‌زایی پێ گه‌یشتووه‌ لێپرسینه‌وه‌ی له‌ گه‌ڵدا ئه‌كات، وه‌ ئێمه‌ش خوا لێمان ئه‌پرسێته‌وه‌ ئایا بانگه‌وازه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌رمان صلی الله علیه وسلم گه‌یاند یان نا؟

له‌ به‌ر ئه‌وه‌ دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ لێره‌دا باس له‌ بابه‌تی فه‌رمان به‌ چاكه‌و جڵه‌وگیری له‌ خراپه ده‌كات‌، بانگه‌واز بۆ لای خوا به‌ دانایی و ئامۆژگاری دروست و چاك و موجاده‌له‌و گفتوگۆو مشتومڕِكردن به‌ چاكترین شێوه‌، له‌ دوتۆێی فه‌رزه‌ی كیفایه‌تدا باسیان ده‌كات كه‌ هه‌ر كه‌سێ توانای هه‌بێت ده‌بێ به‌ جێیان بێنێ و پێیان هه‌ڵسێ، به‌مه‌ش زانست و شاره‌زایی له‌ ناو ئوممه‌تدا بڵاو ده‌بێته‌وه‌و په‌ره‌ ده‌‌سێنێت و ئیتر نه‌فامی و بێ ئاگایی بڵاو نابێته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ش به‌ڵگه‌ له‌ سه‌ر خه‌ڵكی ئه‌سه‌پێنرێت و خه‌ڵكی پاساو بڕو بێ بیانوو ده‌كرێن.

هۆكاره‌كانی گۆمڕِابوون و گومان و دوودڵی

دانه‌ر ڕه‌‌حمه‌تی خوای لێبێ ئه‌فه‌رموێت:
[" وينبغي أن يعرف أن عامة من ضل في هذا الباب أو عجز فيه عن معرفة الحق، فإنما هو لتفريطه في اتباع ماجاء به الرسول، وترك النظر والاستدلال الموصل إِلَى معرفته فلما أعرضوا عن كتاب الله ضلوا، كما قال تعالى: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً * قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى [طه: 123-125].

قال ابن عباس رَضِيَ اللهُ عَنْهُما: { تكفل الله لمن قرأ القُرْآن وعمل بما فيه، أن لا يضل في الدنيا، ولا يشقى في الآخرة، ثُمَّ قرأ هذه الآيات}.
وكما في الحديث الذي رواه التِّرْمِذِيّ وغيره عن عَلِيّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قال رَسُول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: {ألا إنها ستكون فتن، قلت: فما المخرج منها يا رَسُول الله؟
قَالَ: كتاب الله فيه نبأ ما كان قبلكم، وخبر ما بعدكم، وحكم ما بينكم، هو الفصل، ليس بالهزل، من تركه من جبار قصمه الله، ومن ابتغى الهدى في غيره أضله الله، وهو حبل الله المتين، وهو الذكر الحكيم، وهو الصراط المستقيم، وهو الذي لا تزيغ به الأهواء، ولا تلتبس به الألسن، ولا تنقضي عجائبه، ولا تشبع منه العلماء، ومن قال به صدق، ومن عمل به أجر، ومن حكم به عدل، ومن دعا إليه هدي إِلَى صراط مستقيم
} إلى غير ذلك من الآيات والأحاديث، الدالة عَلَى مثل هذا المعنى"
] اهـ. [ وه‌ پێوسیته‌ كه‌ بزانرێت كه به‌ ڕاستی‌ گشتی ئه‌وانه‌ی له‌م ده‌روازه‌یه‌وه‌ گومڕاو سه‌رلێشێواو بوون یان بێتوانا بوون له‌ ناسینی هه‌ق، ئه‌وه‌ ته‌نها له‌ كه‌مڕه‌وی و كه‌مته‌رخه‌میانه‌وه‌‌ بووه‌ بۆ شوێنه‌كه‌وتنی ئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر پێی هاتووه‌، وه‌ واز هێنانیان له‌و به‌ڵگه‌و تێڕوانیانه‌ی ئه‌تگه‌یه‌ننه‌ ناسینی و پێ ئاشنا بوونی، جا كاتێك ئه‌وان پشتیان له‌ په‌ڕاوی خوا كرد گومڕا بوون، وه‌ك خوای متعال ده‌فه‌رموێت: ( هه‌ر كاتێ هیدایه‌تی منتان بۆ بێ جا كه‌سێ كه‌ هیدایه‌تی من په‌یڕه‌وی بكا نه‌ گومڕا ده‌بێ و نه‌ تووشی ده‌ردو ڕه‌نج ده‌بێ * وه‌ هه‌ر كه‌س له‌ یادی من ڕوو بسوڕێنێ، ئه‌وه‌ به‌ ڕاستی ژیانی ته‌نگ و سه‌ختی بۆ ئه‌بێ و له‌ ڕۆژی قیامه‌تا به‌ كوێری حه‌شری ئه‌كه‌ین * ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگارم بۆچ به‌ كوێری حه‌شرت كردم. من كه‌ بینا بووم * ده‌فه‌رموێ: هه‌روا كه‌ ئایاتی من به‌ تۆ گه‌یی و ئه‌وانه‌ت له‌ بیر برده‌وه‌، به‌م جۆره‌ ئه‌مڕ‌ۆ تۆیش له‌ بیر ده‌چیه‌وه‌).
وه‌ ئیبن عه‌باس خوا لێی ڕازیبێ ده‌فه‌رموێت: { خوا بۆ یه‌كێك كه‌ قورئان ده‌خوێنێته‌وه‌و كاری پێ ده‌كات زامنی كردووه‌ كه‌ له‌ دنیادا گومڕاو سه‌ر لێشێواو نه‌بێ، وه‌ له‌ دواڕۆژیشدا به‌د به‌خت نه‌بێ و پاشانیش ئه‌م ئایه‌تانه‌ی خوێنده‌وه‌}.
وه‌ هه‌روه‌ك له‌و فه‌رمووده‌ی كه‌ ترمذی و جگه‌ له‌ویش ڕیوایه‌تیان كردووه‌ له‌ عه‌لی یه‌وه‌ خوا لێی ڕازیبێ وتی: پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم فه‌رمووی: { وریا بن و ئاگادار بن كه‌ له‌مه‌و دوا فیتنه‌و ئاژاوه‌ ده‌بێ، وتم: ئه‌ی ده‌رچه‌ چیه‌ له‌و فیتنه‌یه‌ ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا؟
فه‌رمووی: په‌ڕاوی خوا ده‌نگ و باس و ڕووداوی پێش خۆتانی تیایه‌، وه هه‌واڵی پاش خۆتانی تیایه‌، وه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌ له‌ نێوانتاندا، ئه‌و جیاكه‌ره‌وه‌یه‌، گاڵته‌و گه‌مه‌ نیه‌، هه‌ر كه‌سێ له‌ لوت به‌رزی و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ وازی لێبێنێ خوا پشتی ده‌شكێنێ، وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش بیه‌وێت هیدایه‌ت و ڕێڕۆشنی له‌ جگه‌ له‌وه‌وه‌ وه‌ربگرێ خوا گومڕای ئه‌كات، په‌تی توندو به‌ هێزی خوایه‌‌، ئه‌و یادی حه‌كیم و داناییه‌، هه‌ر ئه‌ویشه‌ ڕێگه‌ی ڕاست، وه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ كه‌ هه‌واو ئاره‌زووه‌كان پێی لانادرێن و ناترازێن، وه‌ زمانه‌كان پێی تێكه‌ڵ نابن، وه‌ سه‌مه‌ره‌و سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كانی ته‌واو نابن و كۆتاییان نایه‌ت، وه‌ زانایان لێی تێر نابن، وه‌ هه‌ر كه‌سێ به‌و وته‌ی ئه‌وی وت ئه‌وه‌ ڕاستی وتووه‌، وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش كاری پێ بكات پاداشت وه‌ر ده‌گرێ، وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش فه‌رمانڕه‌وایی پێ بكات دادپه‌روه‌ری كردووه‌، وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش بانگه‌وازی بێ بكات ئه‌وه‌ ڕێنومایی كراوه‌ بۆ ڕێگه‌ی ڕاست} بۆ جگه‌ له‌مانه‌ش له‌ ئایات و فه‌رمووده‌ی تر، كه‌ به‌ڵگه‌و سه‌لمێنه‌رن له‌ سه‌ر ئه‌م مانایه‌
]‌ اهـ

شه‌رح و ڕاڤه‌كردن

له‌وانه‌یه‌ دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ لێره‌دا وه‌ڵامی پرسیارێك بداته‌وه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ بوترێت ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌: نیگا (وحی) له‌ كتاب و سوننه‌تدایه‌ وه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ هه‌ق و نورو هیدایه‌ت و ڕێنموونیه‌، به‌ڵام كه‌س و كۆمه‌ڵانێكی زۆر ئه‌بینین ته‌نانه‌ت له‌وانه‌ش كه‌ پاڵداراونه‌ته‌ پاڵ ئیسلام و گومڕا بوون سه‌ریان لێ شێواوه‌و توشی دودڵی و سه‌رلێتێكچویی و بێ سه‌روبه‌ری بوون و به‌ ته‌واوی ون بوون!

هه‌یانه‌ به‌ شیعرو هۆنراوه‌ لێكدانه‌وه‌ی له‌ دڵه‌ڕاوكێ و دودڵیه‌كه‌ی كردووه‌، وه‌ك یه‌كێكیان ده‌ڵێ:

لعمري لقد طفت المعاهد كلها وسيرت طرفي بين تلك المعالم
فلم أر إلا واضعاً كف حائر على ذقن أو قارعاً سن نادم


سوێند ئه‌خوات به‌ ته‌مه‌نی خۆی و ئه‌ڵێ: كه‌ هه‌رچی په‌یمانگه‌و شوێنه‌ به‌رزو بڵنده‌كانی خۆێندن هه‌یه‌ هه‌مووی گه‌ڕاوم و چاوم گێڕاوه‌‌ به‌ سه‌ریانداو ئاگاداری ئه‌وانه‌ بووم كه‌ شارازاییان هه‌بووه‌و تیایاندا خوێندوویانه‌، به‌ڵام كه‌سم نه‌دی (به‌خته‌وه‌رێك و دڵنیایه‌كم تیا نه‌دی) ته‌نها یه‌كێك نه‌بێت (كه‌ له‌ ئه‌نجامی بیركردنه‌وه‌و گومان و دوودڵی خۆیدا) ده‌ستی خستۆته‌‌ ژێر چه‌ناگه‌ی خۆی، یان كه‌سێك په‌نجه‌نی په‌شیمان گه‌ستبێت و له‌ ڕابوردوی خۆی و كه‌وتبێته‌ ئاهو حه‌سره‌ت.

یه‌كێكی تریان كه‌ فه‌خری رازی یه‌ ده‌ڵێ:

نهاية إقدام العقول عقـــال وغاية سعي العالمين ضــلال
ولم نستفد من بحثنا طول عمرنا سوى أن جمعنا فيه قيل وقالوا


كۆتایی ئیقدام و هه‌ڵكوتانی عه‌قڵ و ژیری (له‌ شتانێكا كه‌ توانی به‌ سه‌ریدا نیه‌ڕه‌شمه‌یه‌كه‌و مرۆڤ ئه‌به‌ستێته‌وه‌، وه‌ كۆتا پله‌ی هه‌وڵ و كۆششی هه‌موو خه‌ڵكی (مه‌به‌ست له‌وانه‌یه‌ كه‌ به‌ زانیاری كه‌لامه‌وه‌ خۆیان خه‌ریك ئه‌كه‌ن) گومڕایی و سه‌رلێشێواویه‌.
ئێمه‌ له‌م لێكۆڵینه‌وه‌و قوڵبونه‌وه‌یه‌دا به‌ درێژایی ته‌مه‌نمان هیچ سوودێكمان نه‌كرد، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ وتراو وتیان مان كۆ كرده‌وه‌و به‌س (واته‌ هه‌ر قسه‌مان كۆكرده‌وه‌ فڵان وتی و فڵان كۆمه‌ڵ وایان وت و فڵان وا وه‌ڵامی دایه‌وه‌)و هیچ سودێكمان له‌و زانیاری و فێر بوونه‌مان نه‌كرد.

جا ئه‌وانه‌ له‌ كاتێكا كه‌ كتاب و سوننه‌تیش له‌ به‌ر ده‌ستیان بوو، به‌ڵام ته‌عبیریان له‌ گومان و دوودڵی و دڵه‌ڕِاوكه‌یی خۆیان به‌و شێوه‌ ده‌كرده‌وه‌، ئه‌م هیدایه‌ت و ڕێنموونیه‌ له‌ به‌ر ده‌ستیان بوو، به‌ڵام ڕۆچوون له‌ وه‌رگرتنی عه‌قیده‌و بیروباوه‌ڕ له‌ ڕێی زانیاری كه‌لامه‌وه‌ ویستویانه‌ خواو سیفاته‌كانی خوا سبحانه‌وتعالی یان ڕۆژی دوایی و هه‌واڵی ئه‌ودنیای تر له‌ ڕێگه‌ی عیلم و زانیای كه‌لامه‌وه‌ بناسن، ئیتر تیاچوون و دوودڵی و گومان هه‌ست و بیركردنه‌وه‌ی داگیركردن و ون بوون، جا ئه‌گه‌ر وترا: باشه‌ چۆن ئه‌وانه‌ ون ئه‌بن و سه‌ریان لێ ئه‌شێوێ و تووشی دۆش دامان دێن له‌ كاتێكا كتاب و سوننه‌ت له‌ به‌ر ده‌ستیانا بووه‌؟

دانه‌ر ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ وه‌ڵام ئه‌داته‌وه‌و ئه‌ڵێ:

["إن عامة من ضل في هذا الباب أو عجز عن معرفته، فإنما بسبب تفريطه في اتباع ما جَاءَ به الرَّسُول صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وترك النظر والاستدلال الموصل إِلَى معرفته"]. [ به‌ ڕاستی زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌م ده‌روازه‌یه‌وه‌ گومڕاو سه‌رلێشێواو بوون یان بێتوانا بوون له‌ ناسینی هه‌ق، ئه‌وه‌ ته‌نها له‌ كه‌مڕه‌وی و كه‌مته‌رخه‌میه‌وه‌یان بووه‌ بۆ شوێنه‌كه‌وتنی ئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر پێی هاتووه‌، وه‌ واز هێنانیان له‌و به‌ڵگه‌و تێڕوانیانه‌ی ئه‌تگه‌یه‌ننه‌ ناسین و پێ ئاشنا بوونی].

با باوه‌ڕداریش بێت، با كتاب و سوننه‌تیش له‌ به‌ر ده‌ستیا بێت، ماده‌م له‌ سه‌رچاوه‌كه‌یه‌وه‌ ڕاستیه‌كه‌ی وه‌رنه‌گرتووه‌، كه‌مڕه‌وی و كه‌مته‌رخه‌می كردووه‌ له‌ شوێنكه‌وتنی ئه‌م قورئانه‌و شوێن پێهه‌ڵگرتنی هیدایه‌ت و ڕێنموونیه‌كانی، ئه‌وه‌ سزاو تۆڵه‌كه‌ی سه‌ر لێ تێكچوون و دۆش دامان و گومانه‌ په‌نا به‌ خوا.

لاپه‌ڕه:١ | ٢
بابه‌تی پێوه‌ندیدار

شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌‌حاوی ... پێشه‌كی ... ئه‌ڵقه‌ی یه‌كه‌م (٢)

شه‌رحی عه‌قیده‌ی ته‌‌حاوی ... پێشه‌كی ... ئه‌ڵقه‌ی یه‌كه‌م (١)

لێدوانی خوێنه‌ران
ژماره‌ی لێدوانه‌کان‌‌‌ [٠]
  ناو

ئه‌گه‌ر کۆمپیوته‌ره‌که‌ت سیسته‌می نووسینی‌ کوردیی سۆرانی تێدا نییه‌، کرته‌ی ئێره‌ بکه ‌(ته‌خته‌کلیلی کوردی)‌.

تكایه‌ ڕه‌چاوی ئه‌م تێبینییانه بكه‌:
١- ڕه‌خنه‌که‌ت بنیاتنه‌ر بێت و مه‌به‌ست سووکایه‌تی نه‌بێت.
٢- ده‌توانیت ده‌ستخۆشی، ڕه‌خنه‌ و پێشنیار له‌سه‌ر بابه‌ته‌که‌ لێره‌وه‌ بنووسیت.
٣- ئه‌گه‌رلێدوانه‌که‌ت جێگای گومانی نادروست بێت، بێ گومان بڵاو ناکرێته‌وه‌.
٤- ناو یان نازناوی خۆتت له‌بیر نه‌چێت .
تێبینی: تكایه لێدوانه‌كه‌ت به ئه‌لفوبێی عه‌ره‌بی بنووسه. به‌كارهێنانی ئه‌لفوبێی لاتینی ته‌نیا بۆ ناو یان وشه‌یه‌كی كورته، نه‌ك تێكڕای لێدوانه‌كه.
 
ناوه‌ڕۆك‌
قورئانی پیرۆز  
پێغه‌مبه‌ری خوا  
فه‌رمووده‌کان  
لێكۆڵینه‌وه‌  
عه‌قيده‌ی ته‌حاوی  
ته‌وه‌ر ‌و گفتوگۆ  
په‌روه‌رده‌ و بانگه‌واز  
دۆسیه‌ی‌ به‌گاوركردن  
دۆسیه‌ی عه‌لمانییه‌ت  
هه‌مه‌جۆره  
پرسیار و فه‌توا
پرسیار بنێره‌  
دوایین پرسیاره‌کان  
خشته‌ی به‌شه‌کان  
پرسیاری هه‌ڵبژارده‌‌  
فه‌توا‌ هاوچه‌رخه‌کان  
سه‌باره‌ت به‌ وه‌ڵامه‌کان  
هه‌مه‌جۆر
ته‌خته‌کلیلی کوردی  
په‌ڕتوکخانه‌  
فلاشگه‌ل  
گۆڕینی فۆنت  
فه‌رهه‌نگۆك‌  
سه‌رنجی خۆت بنووسه
latest
ده‌مڕاسته‌كه‌ی ئاوقاف دیسان شه‌كری شكاند  
نه هروعومه رسيان " لى بودن وبرايه تى بكه نه سه نكى مه حه ك

نه هرو عو مه رسيان


"
 
 
 
© هه‌موو مافێك پارێزراوه‌ بۆ ده‌نگی ئیسلام ١٤٢٩-١٤٣٠