ئه‌لیفی مه‌ددی و حاڵه‌ته‌کانی له‌ خوێندنه‌وه‌و نه‌خوێنده‌وه‌ی.
بۆ ئه‌لیفی مه‌ددی که‌ پیتێکه‌ له‌پیته‌ بزوێنه‌کان(علة) چوار حاڵه‌ت هه‌یه‌:
یه‌که‌م/ خوێندنه‌وه‌ی له‌ هه‌ردوو حاڵه‌تی وه‌ستان و ڕۆیشتندا.
له‌کاتێکدا ده‌بێت که‌ ئه‌لیفه‌که‌ کێشرابێت له‌په‌ڕاوی قورئانداو به‌مه‌رجی ئه‌وه‌ش له‌دوایه‌وه‌ ۆیتێکی زه‌ننه‌دار(ساکن) نه‌هاتبێت.. گرنگیش نیه‌ ئه‌و ئه‌لیفه‌ بۆ تاک(مفرد) بێت یاخود بۆ دووان(مثنی) یان ئه‌لیفی سه‌ر (ی) بێت واته‌ ئه‌لیفی مه‌قصور. وه‌ک:
* وشه‌کانیتَخَافَا مَعَكُمَا وَأَرَى لهقَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى[طه‌:46].
*وشه‌یسَنَا له‌ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ[النور:43].
* وشه‌ینَجَا له‌وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ[يوسف:45].

"خوێندنه‌وه‌ی ئه‌لیف له‌ ڕۆیشتن و وه‌ستاندا له‌م حاڵه‌تانه‌دا له‌لای هه‌موو خوێنه‌ره‌کان یه‌کده‌نگیی له‌سه‌ره‌."

دووه‌م/ نه‌خوێندنه‌وه‌ی له‌هه‌ردوو حاڵه‌تی وه‌ستان و ڕؤیشتندا.
مه‌رجه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ نه‌کێشراوه‌ له‌ قورئاندا به‌هۆی ئامرازه‌کانی(جزم ، بناء ، ..هتد)..

* نمونه‌ی نه‌خوێندنه‌وه‌ی ئه‌لیف به‌هۆی هاتنی ئامرازێکی جه‌زم له‌پێشییه‌وه‌، وه‌ک له‌ وشه‌کانی تَرَ ، يُؤْتَ ، يَخْشَ ، يَأْبَ له‌ئایه‌ته‌کانی أَلَمْ تَرَإِلَى الَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِمْ[البقرة:243] ، وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِّنَ الْمَالِ[البقرة:247] ، وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللّهَ [التوبة:18] ، وَلاَيَأْب كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ[البقرة:282].

* نمونه‌ی نه‌خوێندنه‌وه‌ی ئه‌لیف(حذف) به‌هۆی(بناء)ه‌وه‌، بریتییه‌ له‌ فرمانی داخوازی ئه‌گه‌ر کۆتایی به‌ پیتی بزوێن بێت ئه‌وا لاده‌برێت(فعل أمر مبني علی حذف حرف علة؛ لێره‌ش ئه‌لیفه‌که‌یه‌)، وه‌ک له‌ وشه‌کانی وَانْهَ ، فَتَوَلَّ له‌ ئایه‌ته‌کانیوَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ[لقمان:17] ، فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلَى شَيْءٍ نُّكُرٍ[القمر:6].

** له‌سه‌ر ئه‌م نمونانه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌یه‌کده‌نگی هه‌موو خوێنه‌ره‌کان به‌زه‌ننه‌یی ده‌وه‌ستین له‌سه‌ر هه‌موو دواپیتی ئه‌و وشانه ‌تَرَ ، يُؤْتَ ، يَخْشَ ، يَأْبَ ، وَانْهَ ، فَتَوَلَّ.

به‌ده‌ر له‌ جه‌زم و بیناء، هۆکاری تریش هه‌ن که‌ ئه‌لیفه‌که‌ی تێدا لابراوه‌و ناخوێنرێته‌وه‌ له‌ هه‌ردوو حاڵه‌تی وه‌ستان و ڕۆیشتن، وه‌ک (ما)ی پرسیاری که‌ گرێدراوه‌ به‌ (حرف جر)ه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ پێنج جێگه‌ له‌قورئاندا:
1/ وشه‌ی فيم که‌ له‌ بنچینه‌دا(في ما)بووه،‌ له‌ئایه‌تی فِيمَ أَنتَ مِن ذِكْرَاهَا[النازعات:43].
2/ وشه‌ی بم که‌ له‌بنچینه‌دا(بـ ما)بووه‌، له‌ئایه‌تی وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ[النمل:35].
3/ وشه‌ی لم که‌له‌ بنچینه‌دا(لـ ما)بووه‌، له‌ئایه‌تیوَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُّمْ عَلَيْنَا[فصلت:21].
4/ وشه‌ی عم که‌ له‌بنچینه‌دا(عن ما)بووه‌، له‌ئایه‌تی عَمَّ يَتَسَاءلُونَ[النبأ:1].
5/ وشه‌ی مم که ‌له‌بنچینه‌دا(من ما)بووه‌، له‌ئایه‌تی‌فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ[الطارق:5].

** له‌م وشانه‌دا خوێنه‌ران یه‌کده‌نگ نین له‌ وه‌ستان له‌سه‌ریان، هه‌ندێکیان وه‌ک (به‌ززی له‌ ئیبن که‌ثیری مه‌ککی)یه‌وه‌ هه‌روه‌ها(یه‌عقوبی به‌صری) هایه‌کی سه‌کتی پێوه‌ ده‌لکێنن له‌یه‌کێک له‌ڕووه‌کانی خوێندنه‌وه‌یان، به‌ڵام هه‌موو خوێنه‌ره‌کانی تر(حه‌فصیش له‌ عاصیمه‌وه‌ له‌گه‌ڵیان) به‌زه‌ننه‌ی دوا پیت که‌ میمه‌ له‌سه‌ری ڕاده‌وه‌ستن، له‌گه‌ڵ سه‌رنجی ئه‌وه‌ی که‌(عم و مم) شه‌دده‌یان له‌سه‌ره‌ و ئه‌وانی تریش میمێکی سووکن.

هه‌روه‌ها دوو وشه‌شه‌مان هه‌یه‌ له‌قورئاندا ده‌که‌ونه‌ ژێر ئه‌م حاڵه‌ته‌وه‌، واته‌ له‌ کاتی وه‌ستان و ڕۆیشتندا لاده‌برێت و ناخوێنرێته‌وه‌، وشه‌ی (ثمودا) ، ئه‌ویش له‌ چوار جێگه‌دا هه‌یه‌ له‌ قورئان:
1/ له‌ئایه‌تیَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ فِيهَا أَلاَ إِنَّ ثَمُودَا كَفرُواْ رَبَّهُمْ أَلاَ بُعْداً لِّثَمُودَ[هود:68].
2/ له‌ئایه‌تیوَعَاداً وَثَمُوداَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيراً[الفرقان:38].
3/ له‌ئایه‌تیوَعَاداً وَثَمُودَا وَقَد تَّبَيَّنَ لَكُم مِّن مَّسَاكِنِهِمْ[العنکبوت:38].
4/ له‌ئایه‌تی وَثَمُودَا فَمَا أَبْقَى[النجم:51].

** له‌م وشه‌یه‌دا له‌کاتی وه‌ستان له‌سه‌ری، ئه‌لیفه‌که‌ لاده‌به‌ین و پیتی(د)ه‌که‌ش زه‌ننه‌دار ده‌که‌ین، ئه‌وه‌ش به‌ده‌ر له‌و خوێندنه‌وانه‌ی که‌ ته‌نوینی دوو سه‌ره‌یان هه‌یه‌ له‌سه‌ر وشه‌که‌، له‌لای ئه‌وان وه‌ک مه‌ددی له‌جیاتی(مد العوض) حوکمی ده‌بێت.

هه‌روه‌ها وشه‌یقَوَارِيرَا له‌ئایه‌تیقَوَارِيرَا مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيراً[الإنسان:16].