سەرەتا   |    دەربارە   |    پەیوەندی   |    دەستەی نوسەران   |    من نحن   |    اتصل بنا
       
  داهێنانە زانستییەکانی ئیبن سینا ..رحمەاللە..
گۆڕینی فۆنت


داهێنانە زانستییەکانی ئیبن سینا ..رحمەاللە..

📌لەبواری پزیشكیدا

ئیبن سینا دەڵێ‌:" ئەو چارەسەرە زۆرانەی ئەنجامم ئەدان لەزۆری دیتنی نەخۆشانەوە بوو". كە ئەیتوانی لەڕێگای پرۆگرامێكی زانستیەوە چارەسەریان بۆ بدۆزێتەوە و بەهیچ شێوەیەكیش زانستی پزیشكیەكەی تێكەڵ بە سیحر و خورافات نەدەكردوو و پێی وابوو هەموو نەخۆشیەك هۆكارێكی هەیە و هۆكارەكەشی دەبێت بدۆزرێتەوە، هەروەها لە دیاریكردن و دۆزینەوەی هەندێ‌ نەخۆشیدا بەیەكەم كەس دائەنرێت، لەوانە:
📍دۆزەرەوەی زیندەوەری مشەخۆرە (طفیلە / الإنكلستوما)
ئیبن سینا لەكتێبەكەی (القانون فی الطب)دا لەبەشی پێنجەم بەناوی (كرمەكانی ڕیخۆڵە) باسێكی دوور و درێژی لە بارەی هۆكارەكانی دروستبونی كرمی لول پێچەوە (الدودە المستدیرە) نوسیوە، كە لەزانستی ئێستادا بە (الإنكلستوما)دێت ، مامۆستا دكتۆر موحەممەد خەلیل عەبدولخالق لەبارەی گرنگی ئەم كتێبەوە لەگۆڤاری (الرسالە)دا نوسیویەتی:" ئەوەی ئیبن سینا باسی لێوە كردووە لەبارەی كرمی لول پێچەوە زانستی ئێستا پێی دەڵێن (الإنكلستوما)، لەڕۆژئاوا 700ساڵ دوای ئیبن سینا لەلایەن (دوبینی) پزیشكی ئیتاڵیەوە ساڵی (1838ز) دۆزرایەوە، كەوا جۆرە كرمێك لە ڕیخۆڵەدا دەژی..." .پاشان بەردەوام دەبێت و دەنوسێ‌:"دامەزراوەی روكلفری ئەمریكی هەستا بە كۆكردنەوەی هەموو ئەو كتێبانەی كەلەبارەی نەخۆشیەكانەوە نوسراون، پاش پۆلێن كردنیان و سەیركردنیان بەپێی باسكردنی زۆرترین نەخۆشی كتێبەكانیان ڕیز كرد و یەكەمی ئەم ڕیزبەندیەش كتێبەكەی ئیبن سینا بوو كە زۆرترین نەخۆشی تێدا دەست نیشانكرابوو لەنێو هەموو ئەو كتێبانەی كەلە جیهاندا لەبارەی زانستی پزیشكیەوە نوسراون ". هەر لەبەر ئەم گرنگیەتی كەلەلایەن چەندین زانای گەورەوە شەرحی بۆ كراوە لەوانە: ئیمام فەخرەدینی ڕازی، زانا قوتبەدین ئیبراهیم كوڕی عەلی میسری، پزیشك یەعقوب كوڕی غانم كە ناسراوە بە موفی سامری، پزیشك یەعقوبی كەركی، پزیشك ئیبن نەفیس. هەروەها لەسەر ئەم شەرحانەوە دوبارە شەرحكراوەتەوە لەلایەن: قوتبەدینی شیرازی، موحەممەدی ئیمامی، سەدید كازرونی، عەلی زەینی عەرەبی میسری، عەلی ئیسترابادی، داودی ئینتاكی، فەخرەدین خسزەدی .
📍 بەیەكەم كەس دائەنرێت كە جیاوازی كردبێت لەنێوان نەخۆشی سك ئێشەی ڕیخۆڵە و سك ئێشەی گورچیلە.
📍دۆزینەوەی جیاوازی نێوان شەلەلی (ناجم) كە هۆكارەكەی ناوەكیە و لەمێشكدایە، لەگەڵ شەلەلی (ناتج) كە هۆكارەكەی دەرەكیە.
📍 باسكردن لەبارەی وەستانی مێشك (السكتە الدماغیە) جیاواز لە پزیشكانی یۆنانی كۆن .
📍 ئەمە جگە لە دیاریكردنی چەندان نەخۆشی لەنەخۆشیەكانی ( سەر و ئێسكی سەر و نەخۆشیەكانی پێست و دەست و قاچ و چاو و گوێ‌ و دڵ و سیەكان و ناو سك و ئەندامەكانی زاووزێ‌ و منداڵبون و سیلی سیەكان و كۆرپەلەزانی و.....) كە خۆیان لە 760 نەخۆشی و دانانی چارەسەر بۆیان دەبینێتەوە .
📍 دۆزینەوەی چارەسەری نەخۆشی (قورحەی گەدە و ئیلتهابی كۆڵۆن) كە نەپێشتر و نە لەسەردەمی خۆشیدا پزیشكان چارەسەرێكی دروستیان بۆ ئەو نەخۆشیە نەدۆزیبۆوە.
📍باسكردنی چۆنیەتی ئامادەكردنی حەپ و مەعجون و شلەمەنی و گیراوەكان وەك چۆن لەڕۆژگاری ئەمرۆماندا ئامادە دەكرێن.
📍 دۆزینەوەی ڕێگایەكی نوێ‌ بۆ بەسپی و پاك ڕاگرتنی ددانەكان، بۆ ئەو مەبەستەش ماددەیەكی دروستكردبوو تاوەكو ددانەكان لە پاكێتی و سپێتی بمێننەوە و دووربن لە هەرجۆرە پیسبون و دروستكردنی كلسێك كە زەرەر لە ددانەكان بدات .
📍چارەسەری شێرپەنجەی مەمكیشی كردووە بەدەرهێنان و داخكردن و هەروەها وەصفی پێكهێنەكان و چۆنێتی داخكردنی شێرپەنجەی كردووە كە زۆر نزیكە لە بیردۆزەكانی ئەمڕۆ.

📌لەبواری كیمیادا

ئیبن سینا گرنگیشی دایە زانستی كیمیا، بەسود وەرگرتن لەو پێشینانەی كە هەبون لە زانایانی كۆنی عەجەمی و زانایانی شارستانیەتی ئیسلامی لە وێنەی جابری كوڕی حەییان، بۆ ئەو مەبەستەش هەستا بە تێكەڵكردن و كارلێككردنی ماددە جیاوازەكان و دروستكردنی ماددەیەكی سودبەخش لێیان... ئیبن سینا زیاتر كاری كیمیایی بۆ بوارە پزیشكیەكەی بەكاردەهێنا تاوەكو لەو ڕێگایەوە گیراوەیەكی باش و ماددەیەكی باش بەرهەم بهێنێت و چارەسەری نەخۆشیەكانی پێ بكات، بەهۆی ئەمەشەوە شارەزاییەكی باشی هەبوو لە كاری (دڵۆپاندن و كارلێككردن و سەرخستن و لێكدان و پاڵاوتن و ....) هەروەها ڕێگایەكی نوێشی تاقیكردەوە لەبەرهەمهێنانی (زیو و ئاڵتون) .

📌لەبواری فەلسەفەدا

ئیبن سینا یەكێكە لەبەرزترین فەیلەسوفە باوەڕدارەكان و لەهەموو كەس زیاتر لەفارابی دەچێت سەبارەت بەفەلسەفەی بون، گرنگترین دانراوێكیش لەم بوارەدا نوسینی پەیامی (حی بن یقظان/ زیندویی بێدار)ە و بەنوسەری یەكەمی ئەم بیرۆكەیە دائەنرێت، جگە لەمەش خاوەنی داڕشتنی تیۆری (زانین/ المعرفە)یە:
تیۆرەكەی بەبون دەست پێدەكات.... بەپێی ڕای ئیبن سینا وجود لەعەقڵی كارای سەرەتا و یەكەمەوە خودا دەست پێدەكات، پاشان قۆناغەكانی تری بون بەدوایدا دێن بەڕادەیەك هەر قۆناغێك لە خوار پلە و پایەكەی قۆناغی پێش خۆیەوە دێت، یەكەم پلەی بون فریشتەكانن... ئینجا تەنەكانی ئاسمان دێن و هەندێكیان لە هەندێكی دیكەیان بەرزترن، دواتر جیهانی مادی دێت كە توانای لێبونەوە و تیاچونیان هەیە، پاشان ڕەگەزەكان دێن، ئینجا كانزا ڕوتەكان و دواجاریش بونەوەرە زیندووەكان، پێشكەوتوترین بونەوەری زیندوش بریتیە لە ئادەمیزاد كە پێویستی بەمانەوە و بەگەڕخستنی تواناكانیەتی تا بژی بەشێوەی كۆمەڵ كۆمەڵ، ژیانیش لەگەڵ خەڵكیدا پێویستی بەبونی یاسایەك هەیە نیگای تێدابێت، ئەو نیگا و یاسای خۆی دەنێرێ‌ بۆ عەقڵی وەرگر كە لە ڕیزی پێشكەوتوترین نەوەكانی مرۆڤدایە، ئەوانەش بریتین لەپێغەمبەران و فەیلەسوفەكان، جیاوازیش لەنێوان ئەم دوو بەرەیەدا ئەوەیە پێغەمبەر لەڕێگای ڕاستەوخۆ و بەعەقڵی یەكەمەوە وەردەگرێ‌ و بێ‌ فێركردن چونكە هێزە عەقڵیەكانی بەتواناترە لە عەقڵی خەڵكانی تر، بەڵام فەیلەسوف توانا عەقڵیەكانی بەدەست دەهێنێت لەڕێگای فێربون و هەوڵی بەردەوامەوە ئینجا یاساكە (نیگا)كە وەردەگرێ‌ لە عەقڵی كاریگەرەوە كە (خودا)یە، بەم پێودانگەش مەنتیق دەیسەلمێنێ‌ كەوا چ پێغەمبەران و چ فەیلەسوفان كاریان ئاڕاستەكردنی كۆمەڵگا و هۆشیاركردنەوەیانە، هەربۆیە مادام پێغەمبەران تەواوبون تاكە كەسێك بۆ ئەم ڕابەرایەتی كردنە فەیلەسوفەكانن.
هۆكاری كەوتنە ناو ئەم هەڵەیشەوە زانایان بۆ ئەو فەراغە گەورەیە دەیگێڕنەوە كە جیهانی ئیسلامی لەو كاتەدا تێیكەوتبوو لە دۆگمایی و پەرتەوازەیی و مەزهەبگەرایی و لەبەرامبەریشدا بونی ئەو هەموو كتێبە فەلسەفیانەی كە باسیان لەگەورەیی و عەقڵگەرایی بیری مرۆڤ دەكرد، بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێ‌ كە تیۆرەكەی هیچ سودێكی نەبێت، بەڵكو دەتوانرێت سودی باشی لێوەربگیرێ‌ لەڕوی گرنگیدان بەفیكر بۆ تێگەیشتن لەماناكانی بون و ئیمان بەڵام نەك تەنها لەڕوانگەی بیری عەقڵی خۆیانەوە بەڵكو لەبەر ڕۆشنایی قورئان و فەرمودەی خواییەوە.

📌لەبواری فەلەكدا

ماوەی (8)ساڵ خەریكی زانستی فەلەك بوو، لەڕێگای سود وەرگرتن لەكتێبەكانی بەتڵیمۆس و بەهاوكاری لەگەڵ قوتابیەكەی ئەبوعوبێدەی جورجانی و شەوانە لەڕێگای ئوسترلاب و ڕوانگە گەردونیەكانەوە تاقیكردنەوە نوێكانی خۆی ئەنجام ئەدا و پاشانیش لەو بارەیەوە كتێبێكی نوسی بەناوی (الإنصاف فی اڵارصاد فی وقت قیاسی).

سەرچاوە:
١.عبدالمنعم الهاشمي: العلماء وعباقرة المسلمون، ص217.
٢.فؤاد حمدو الدقس: الشيخ الرئيس إبن سين، ص15.
٣.عامر النجار: في تأريخ الطب في الدولة الإسلامية، ص133.
٤.علي بن عبدالله الدفاع: رواد علم الطب في الحضارة الإسلامية، ص118.
٥.محمود الحاج قاسم: الطب عند العرب والمسلمين، ص 118.
٦.د.راغب السرجاني: قصة العلوم الطبية في الحضارة الإسلامية، ص183.
٧.أحمد فؤاد باشا: التراث العلمي للحضارة الإسلامية ومكانته في تأريخ العلم والحضارة، ص 180 – 181.
________________________
وەرگیراوە لە پەیجی شارستانیەتی ئیسلامی



 674

  • زۆرترین بینراو
  • نوێترین بابەت
Top
Facebook YouTube Twitter Instagram