مێژووی موسوڵمانبوونی خەڵکی گەرمیان.؟ یەکەم: لایەنی کارگێڕی و ناوی "باجەرمی" پێش هاتنی ئیسلام و لە سەرەتای فتوحاتدا، ئەم ناوچەیە بە یەکەیەکی کارگێڕی گەورە دەناسرا کە پێیدەگوترا "باجەرمی" (باجەرمای)، کە ڕێک بەواتای "مەملەکەتی گەرمیان" دێت. ئەم هەرێمە ناوچەکانی نێوان زێی بچووک و ڕووباری سیروان (دیالە)ی دەگرتەوە. شارە سەرەکییەکانی پێکهاتبوون لە: کەرخا و کەرکوک، داقووق، و ناوچەکانی دەوروبەری کفری و دووزخورماتوو. دووەم: ئایینی ناوچەکە پێش ئیسلام پێش سەدەی حەوتەمی زایینی، باجەرمی ناوچەیەکی فرە ئایین بوو: ئایینی زۆرینەی خەڵکی ناوچەکە مەسیحییەت بوو (لەسەر مەزهەبی کەنیسەی ڕۆژهەڵات). کەرکوک و داقووق ناوەندی گەورەی ئەسقەفایەتی مەسیحی بوون. لەگەڵ ئەوەشدا زەردەشتی، ئایینی فەرمی ئیمپراتۆریەتی ساسانی بوو، کە زیاتر سەرباز و فەرمانڕەوا فارسەکان لەسەری بوون. سێیەم: سوپای ئیسلام و بارودۆخی ناوچەکە دوای سەرکەوتنی موسڵمانان لە جەنگی قادسیە، دەرگای ناوچەکانی عێراق بەڕووی سوپای ئیسلامدا کرایەوە. لە ساڵی ١٦ی کۆچی (٦٣٧ی زایینی)، خەلیفە عومەری کوڕی خەتتاب فەرمانی بەردەوامبوونی فتوحاتیدا. خەڵکی ناوچەکە (بەتایبەت مەسیحییەکان) لە ژێر ستەمی باجی زۆری ساسانییەکان و جەنگە بەردەوامەکانی نێوان ئێران و ڕۆمدا ماندوو بوون، بۆیە زۆرینەیان وەک ڕزگارکەر سەیری سوپای نوێیان دەکرد.. چوارەم: گرنگترین ڕووبەڕووبوونەوە و ڕێککەوتنەکان جەنگی جەلەولا: ئەمە جەنگە یەکلاکەرەوەکە بوو. دوای شکستی ساسانییەکان لە جەلەولا، سوپای ئیسلام بە فەرماندەیی هاشمی کوڕی عوتبە و قەعقاعی کوڕی عەمر بەرەو باکور (باجەرمی) بەڕێکەوتن. فەتحی داقووق: یەکەم ناوچەی گرنگی باجەرمی بوو کە موسڵمانان پێی گەیشتن. زۆربەی سەرچاوەکان دەڵێن بە ئاشتی و لە ڕێگەی ڕێککەوتنەوە بوونەتە موسڵمان، یان کەوتووەتە ژێر سایەی دەسەڵاتی ئیسلامی بەرامبەر دانی جزیە. فەتحی کەرخا (کەرکوک): سوپا بەرەو قەڵای کەرکوک ڕۆیشت. دوای گەمارۆیەکی کورت، خەڵکی شارەکە و سەرۆک هۆزەکان ڕێککەوتنیان واژۆ کرد. موسڵمانان ئازادی ئایینییان بە مەسیحییەکان بەخشی و ئەوانیش لە بەرامبەردا هاوکاری سوپایان کرد بۆ دابینکردنی پێداویستی. پێنجەم: پرۆسەی موسڵمانبوون موسڵمانبوونی خەڵکی گەرمیان یەک بەدوای یەک و بە ویستی خۆیان بوو. تێکەڵبوونی موسڵمانەکان لەگەڵ دانیشتووانە ڕەسەنەکە (کورد و پێکهاتەکانی تر) و دادپەروەری لە باجدا، وایکرد لە ماوەی دوو سەدەدا ئیسلام ببێتە ئایینی زۆرینە لە ناوچەکەدا.. 📚 سەرچاوەکان: ١. البلاذری، فتوح البلدان، ص ۳۰٤- ۳۰٥. ٢. الطبري، تأریخ الرسل والملوک، ج٤/ ص۳٥- ۳۷. ٣. ابن الأثیر، الکامل فی التأریخ، ج۲/ ص ۳٦۸. ٤. یاقوت الحموي، معجم البلدان، ج۱/ ص۳۱۷. وەرگیراوە لە: پەیجی شارستانییەتی ئیسلامی پڕۆژە بانگەوازییەکانی شێخ احمد کاکە محمود رحمه الله.